Skip to content

Armia rzymska jako narzędzie podbojów w czasie panowania dynastii julijsko – klaudyjskiej

Armia rzymska zawsze intryguje. Warto poznać ją za czasów dynastii julijsko-klaudyjskiej.

 

Wstęp

 

Celem niniejszej pracy jest przedstawienie ewolucji armii rzymskiej w czasach panowania dynastii julijsko-klaudyjskiej oraz scharakteryzowanie podbojów imperium rzymskiego w latach 27 p. n. e. – 68 n. e.

Praca powstawała na podstawie źródeł autorstwa Gajusza Trankwiliusza Swetoniusza oraz Publiusza Korneliusza Tacyta[1]. Najwięcej informacji na tematy przewodnie pracy udało się uzyskać w Żywotach Cezarów Swetoniusza. Roczniki Tacyta pełniły rolę uzupełniającą, głównie przez niezachowanie się do dzisiejszych czasów niektórych ksiąg tego dzieła.

Głównym opracowaniem, jakie zostało wykorzystane w procesie powstawania pracy, był podręcznik Max’a  Cary’ego i Howard’a Hayes’a Scullard’a pt. Dzieje Rzymu[2]. W kwestii armii rzymskiej w pracy figurują trzy pozycje: Armie świata antycznego. Cesarstwo rzymskie i barbarzyńcy autorstwa Daniela Gazdy, Oddziały pretorianów w starożytnym Rzymie Ireneusza Łucia oraz Rzymska armia: legiony, wojny i kampanie: wojskowa historia pierwszego światowego mocarstwa, od powstania Republiki i potęgi Cesarstwa do upadku Cesarstwa Zachodniego autorstwa Nigel’a Rodgers’a[3]. Funkcję pomocniczą u boku powyższych opracowań pełniła publikacja Aleksandra Krawczuka. pt. Poczet cesarzy rzymskich[4].

Dalsza cześć pracy została podzielona na trzy rozdziały w układzie chronologicznym. Pierwszy z nich dotyczy reform wojskowych. przeprowadzonych za panowania pierwszego z cesarzy – Oktawiana Augusta. Rozdział drugi opisuje podboje cesarstwa rzymskiego w latach 27 p. n. e. – 14 n.e. W tej części pracy zostały wyszczególnione kierunki ekspansji rzymskiej oraz krótka charakterystyka polityki zagranicznej cesarstwa. Kolejny rozdział dotyczy podbojów Rzymu w okresie rządów Tyberiusza, Kaliguli, Klaudiusza i Nerona. Zawarty jest w nim również krótki opis stanu armii rzymskiej u schyłku panowania dynastii julijsko–klaudyjskiej.

 

Rozdział I. Armia rzymska po reformach Oktawiana Augusta

W szeregu reform, przeprowadzonych przez Oktawiana Augusta, nie mogło zabraknąć tych dotyczących armii rzymskiej. Były to zmiany znaczące, niektóre z nich były całkowicie nowe, inne nawiązywały do organizacji sprzed wielu lat[5]. Reorganizację wojska rozpoczęto od ograniczenia ilości legionów z sześćdziesięciu do dwudziestu ośmiu. W porównaniu z wcześniejszymi wiekami, była to armia nieliczna, mogąca prowadzić skuteczną wojnę tylko na jednym froncie. Z badań wynika, że na początku I w. n.e., wojsko rzymskie mogło liczyć około dwieście pięćdziesiąt do trzystu tysięcy żołnierzy, wliczając w tę sumę zarówno legionistów, jak i jednostki pomocnicze, które były tworzone z ludności nieposiadającej obywatelstwa rzymskiego, zamieszkującej prowincje[6].

Oktawian August
Oktawian August

Oktawian August nie zrezygnował z przymusowego poboru do wojska, ale w znacznej mierze przeważał pobór ochotniczy. Tylko w przypadkach zagrożenia lub po wielkich klęskach ogłaszano powszechną rekrutację. Przykładem takiego przedsięwzięcia może być pobór, spowodowany klęską Warusa w Lesie Teutoburskim w 9 r. n.e[7]. W źródłach istnieją wzmianki o karach, jakie spotykały dezerterów lub ludzi pomagających w uchylaniu się od służby wojskowej. Swetoniusz pisze o pewnym rzymskim arystokracie, który obciął dwóm swoim synom kciuki, aby uchronić ich od poboru. Po wykryciu przestępstwa przez władze cesarskie, owego arystokratę sprzedano w niewolę, a jego majątek wystawiono na licytację[8]. Podobna dyscyplina panowała w samej armii, gdzie nawet centurionów karano na równi
z szeregowymi żołnierzami[9].

Warto wspomnieć o doktrynie wojennej Oktawiana Augusta. Po objęciu przez niego władzy, skupiono się na zabezpieczeniu granic imperium i nie prowadzono nowych spektakularnych podbojów, jakie miały miejsce w latach wcześniejszych[10]. Zdaniem Swetoniusza, Oktawian August uważał wojnę za stosowną tylko w przypadku, kiedy oczekiwany zysk z jej prowadzenia był większy niż strata. Cesarz mawiał: Osiągnąć małe korzyści, narażając się na duże niebezpieczeństwo, to znaczy to samo, co łowić ryby szczerozłotą wędką, której straty w razie zerwania nie nagrodzi żaden połów[11].

Na przełomie I w. p.n.e. i I w. n.e., pobór do wojska przeprowadzano wedle ściśle ustalonych reguł. Służba wojskowa legionisty trwała zwykle dwadzieścia lat. Inaczej jednak było w przypadku wojsk pomocniczych (auxilia), których służba trwała dwadzieścia pięć lat[12]. Swetoniusz pisał o zasadach służby wojskowej, wprowadzonych przez Oktawiana Augusta, sformułowanych tak, aby ani państwo, ani wysłużeni żołnierze nie działali przeciwko sobie i nie odnosili żadnych strat materialnych[13]. Utrzymał się zwyczaj nadawania działek weteranom wojennym, ale wprowadzono również system odprawy pieniężnej. Utworzono nawet specjalny skarb wojskowy (aerarium militare), z którego wypłacano odprawy żołnierzom, dbając przy tym również o kwestie utrzymania armii[14]. Po zakończeniu służby legionista otrzymywał trzy tysiące denarów. Nie ma natomiast wzmianek o odprawach w wojskach pomocniczych, co może wskazywać na to, że takich wypłat nie było. Pewnym jest, że weteranom jednostek pomocniczych w ramach odprawy przyznawano obywatelstwo rzymskie. Żołd legionisty wynosił dwieście dwadzieścia pięć denarów rocznie, przy siedemdziesięciu pięciu denarach w przypadku auxilia[15].

Lokalizacja legionów w czasie panowania Oktawiana Augusta była dość nierównomierna. Największe siły stacjonowały w okolicach Renu i Dunaju, strzegąc granic Imperium, opartych o obie rzeki (łącznie piętnaście legionów). W Syrii i Hiszpanii obozowały po trzy legiony. Pól uprawnych Egiptu strzegły dwa rzymskie legiony. W pozostałych prowincjach siły wojskowe imperium były znikome. Ważną rolę pełniły również obozy, budowane na rubieżach cesarstwa, które z czasem przeistoczyły się w stałe placówki o ściśle ustalonym planie zabudowy[16]. Według przekazu Swetoniusza, w samym Rzymie funkcjonowały tylko trzy kohorty żołnierzy[17]. Były to tzw. cohortes urbanae, dowodzone przez prefekta miasta (praefectus urbi). Liczyły łącznie około trzech tysięcy żołnierzy i pełniły w Rzymie funkcję porządkową[18]. Ważnym punktem reform Oktawiana było polepszenie komunikacji między wszystkimi prowincjami. Na każdym, głównym trakcie rozstawiono w niewielkich odległościach zaprzęgi, które były wykorzystywane przez  kurierów, odpowiedzialnych za dostarczanie wiadomości z jednego miasta do drugiego[19].

Kwinkwerema
Kwinkwerema

Flota wojenna nie odegrała w historii starożytnego Rzymu znaczącej roli, ale właśnie za panowania Oktawiana Augusta stała się formacją regularną, stworzoną do ściśle określonych celów. Z przekazu Swetoniusza wynika, że na początku I w. n.e. funkcjonowały dwie rzymskie floty wojenne stacjonujące w Mizenum i Rawennie i strzegące Morza Adriatyckiego i Morza Tyrreńskiego.[20] Okręty wojenne, przeznaczone były do walki z piratami oraz do ochrony transportów zbożowych płynących z Afryki północnej[21].

 

Rozdział II. Podboje Rzymu za panowania Oktawiana Augusta

 

Oktawian August zdawał sobie sprawę, że ekspansywna polityka niesie ze sobą plusy  i minusy. Z jednej strony, przesunięcie granic imperium (zwłaszcza na wschód) stworzyłoby lepsze warunki do obrony państwa. Ponadto, prowadzenie wojen dawało zajęcie legionistom, którzy w okresie długiego pokoju zagrażali cesarstwu wywołaniem wojny domowej, która mogłaby przyczynić się od obalenia cesarza. Również lud rzymski domagał się zdobycia nowych ziem i podjęcia kampanii wojennych, głównie przeciwko plemionom brytyjskim i Partii. Z drugiej zaś strony, August wiedział, że żadne z państw graniczących ówcześnie z cesarstwem nie dysponowało dużymi dobrami i polami uprawnymi, które zdobycie mogłoby zwrócić koszty wojenne i ewentualne straty[22]. Swetoniusz tak pisał o Oktawianie:

 

Żadnemu plemieniu nie wydał wojny bez słusznych przyczyn, a nawet wprost konieczności. Obca mu była dążność do rozszerzenia za wszelką cenę granic państwa lub zdobywania sławy wojennej.[23]

 

Pod koniec swoich rządów zalecił, by granice imperium, jakie pozostawi, były podstawą polityki zagranicznej Rzymu[24].

 

Zasięg państwa rzymskiego za Oktawiana Augusta. Żółty kolor to obszar imperium w roku 31 p.n.e., a kolory zielone to  tereny zdobyte  przez Augusta; kolor różowy to obszary zależne, przyłączone w późniejszych latach.
Zasięg państwa rzymskiego za Oktawiana Augusta. Żółty kolor to obszar imperium w roku 31 p.n.e., a kolory zielone to tereny zdobyte przez Augusta; kolor różowy to obszary zależne, przyłączone w późniejszych latach.

1. Wschód

 

Zaraz na początku swojego panowania, Oktawian August zauważył zagrożenie dla granicy macedońskiej ze strony Bastarnów, Mezów, Traków i Daków. W latach 29 i 28 p.n.e. ujarzmianiem plemion bałkańskich zajmował się Marek Licyniusz Krassus, konsul z roku 30 p.n.e. Granica cesarstwa po niedługich walkach została zabezpieczona, ale dopiero w 6 r. n.e. utworzono oddzielną prowincję, Mezję, która leżała między Panonią i północną granicą królestwa trackiego[25].

W 25 r. p.n.e., po śmierci króla Amyntasa, Rzym zaanektował królestwo Galacji znajdujące się w środkowej części Azji Mniejszej[26]. Jednym z głównych celów Oktawiana Augusta było przywrócenie autorytetu Rzymu na Wschodzie. Przeciwnikami cesarstwa na tym terenie były Armenia i Partia. W 19 r. p.n.e., cesarz wykorzystał próbę zdetronizowania króla Armenii, Artaksesa, przez tamtejszych możnowładców[27]. W interwencji wysłał swojego pasierba, Tyberiusza, przyszłego cesarza. Tyberiusz koronował nowego króla Armenii, Tigranesa, a sama demonstracja sił wystarczyła do pokojowego rozwiązania konfliktu i zgody Partii na oddanie Armenii w zwierzchność Rzymu. Oprócz Armenii, Partowie oddali również rzymskie sztandary, zdobyte w bitwie pod Karrami na wojskach Marka Krassusa[28]. August nagłośnił to dość małe zwycięstwo, uspokajając ludność domagającą się pomszczenia klęsk, odniesionych na Wschodzie przez M. Krassusa i M. Antoniusza[29].

 

2. Galia i Germania

 

Od początku swojego panowania August obawiał się o bezpieczeństwo Galii. W 12 r. p.n.e., rozpoczęły się rzymskie wypady na tereny germańskie, położone nad Renem. Dowódcą legionów działających na tamtym terenie był wtedy Druzus, brat Tyberiusza. Rzymianie przejęli kontrolę nad terenami leżącymi między Renem a Łabą, a śmierć Druzusa w 9 r. p.n.e. zakończyła pierwszy etap kampanii. Dowództwo w Germanii przejął Tyberiusz, który umocnił władzę rzymską na zdobytych terenach[30]. Swetoniusz przywołuje te wydarzenia zarówno w żywocie Oktawiana Augusta, jak i Tyberiusza. Według jego przekazu, Tyberiusz wysiedlił czterdzieści tysięcy Germanów z ich terytoriów i osadził w Galii, wzdłuż brzegu Renu[31]. Zabieg ten miał na celu zabezpieczenie rzymskiej granicy, opartej o Łabę. W 7 r. n.e., urząd namiestnika Germanii objął Publiusz Kwinktyliusz Warus, który nie był obeznany w polityce, prowadzonej na tych terenach. Od początku swoich rządów usiłował wprowadzić na terenie Germanii system administracyjny i podatkowy na wzór rzymskiego, co spotkało się ze sprzeciwem plemion germańskich i powstaniem antyrzymskim. Na czele rewolty stanął wódz Cherusków Arminiusz, który doprowadził do jednej z największych klęsk armii rzymskiej w całej jej historii[32]. W 9 r. n.e., podczas decydującej bitwy z Germanami w Lesie Teutoburskim, Rzymianie stracili trzy legiony wraz z wojskami pomocniczymi, czyli około dwudziestu tysięcy żołnierzy. Według przekazu Swetoniusza, Oktawian tak zareagował na wieść o tej haniebnej klęsce:

 

[…] kazał August rozstawić po Rzymie straże, aby zapobiec panice, na prowincjach przedłużył urzędowanie wojskowe dotychczasowym namiestnikom, aby władza nad sprzymierzeńcami utrzymała się w rękach doświadczonych i obeznanych z miejscowymi warunkami. Jeszcze długo po tym wydarzeniu cesarz tłukł głową o ścianę, wołając głośno: „Kwinktyliuszu Warusie, oddaj legiony!”[33].

 

Gdyby nie szybka interwencja Tyberiusza i Germanika, klęska Warusa mogłaby ponieść za sobą jeszcze większe reperkusje[34]. Po powstaniu Arminiusza, Rzym stracił tereny, zdobyte na Germanach i musiał ograniczyć swoją władzę na zachód od Renu do wąskiego pasa ciągnącego się wzdłuż jego brzegu. Terytorium rzymskie na terenie Germanii podzielono na dwa okręgi: Górną i Dolną Germanię, a w każdej z nich stacjonowały po cztery legiony[35].

 

3. Kraje naddunajskie

 

Największe zmiany, jeżeli chodzi o kształt granic, zaszły za panowania Oktawiana Augusta w rejonie Dunaju i Alp. Właśnie na tych terenach, w 15 r. p.n.e., swoje pierwsze szlify wojenne zdobywali Tyberiusz i Druzus, a zreformowana armia rzymska przechodziła chrzest bojowy[36]. Pierwszym, zdobytym przez Rzymian terytorium w tym obszarze Europy, była Recja, położona w środkowych i wschodnich Alpach, zamieszkana przez plemiona Retów i Windelików. O wojnie tej wspomniał Swetoniusz, wymieniając zdobycze Augusta
i opisując karierę wojskową Tyberiusza[37]. Około 16 r. p.n.e., Rzymianie wyprawili się na terytoria Noricum i Panonii. Pierwsze z nich zajęli bez większego wysiłku, ale zajęcie Ilirii zajęło Rzymowi niecałe cztery lata. Swetoniusz pisał, że była to najstraszniejsza wojna od czasów wojen punickich. Tyberiusz wykorzystał przeciwko Panonom piętnaście legionów i tylko jego nieustępliwość doprowadziła do zwycięstwa Rzymian nad bezustannie buntującymi się plemionami iliryjskimi[38]. Ostatecznie, w 9 r. n.e., skapitulowały ostatnie, barbarzyńskie ludy zamieszkujące ten obszar. W wyniku wojen prowadzonych nad Dunajem, Rzym zyskał trzy nowe prowincje: Noricum, Panonię oraz Dalmację (wcześniej Iliria)[39].

 

* * *

 

W momencie śmierci Oktawiana Augusta, granice imperium były bardzo dobrze zabezpieczone. Oparte o pasma górskie, morza, rzeki i pustynie, były stosunkowo łatwe do obrony i stanowiły dobre punkty wypadowe w przypadku ewentualnych interwencji. Polityka zagraniczna Augusta okazała się korzystną dla Rzymu, który jeszcze przez wiele następnych lat cieszył się spokojem na rubieżach swojego imperium[40].

 

III. Zdobycze terytorialne Cesarstwa Rzymskiego w latach 14 – 68

 

Cesarze rządzący po Oktawianie Auguście, przystali na jego propozycję w kontekście polityki zagranicznej. Rzym w późniejszym okresie panowania dynastii julijsko-klaudyjskiej nie prowadził nowych, spektakularnych podbojów, z paroma wyjątkami, jakimi były: Mauretania i Brytania. Armia rzymska zaczęła pełnić rolę straży granicznej, zabezpieczając rubieże Cesarstwa[41].

 

1. Aneksja Kapadocji

 

O sytuacji królestwa Kapadocji szczegółowo pisał Tacyt w swoich Rocznikach. Przyczyną zajęcia tej krainy przez Rzym był zatarg cesarza Tyberiusza z Archelausem, królem kapadockim. Według przekazu Tacyta, ów Archelaus obraził Tyberiusza, gdy ten był jeszcze wodzem rzymskim, nie oddając mu należnych honorów podczas spotkania na wyspie Rodos. Po objęciu władzy przez Tyberiusza Archelaus został zaproszony do Rzymu pod pretekstem wyjaśnienia wszystkich nieporozumień i ewentualnych przeprosin. Nieświadomy niebezpieczeństwa, król Kapadocji udał się do stolicy imperium, gdzie został chłodno powitany przez cesarza i postawiony przed sąd. Zmarł w nieznanych okolicznościach, być może zabity przez ludzi Tyberiusza lub popełniając samobójstwo[42]. W 17 r., królestwo Kapadocji stało się prowincją rzymską, wzmacniając rzymski system graniczny na Wschodzie[43].

 

2. Zajęcie Mauretanii

 

Dopiero pod koniec panowania cesarza Kaliguli, armia rzymska opuściła granice imperium, interweniując w Mauretanii. Cesarz postanowił obalić króla mauretańskiego, Ptolemeusza, osadzonego na tronie przez samego Augusta. Działania te sprowokowały ludność do powstania przeciwko Rzymowi, a spokój zapanował dopiero po objęciu władzy przez Klaudiusza, który wysłał do Afryki Północnej Swetoniusza Paulinusa, znanego również z walk w Brytanii. Po wyczerpującej kampanii przeciwko plemionom Berberów w latach 41 – 42 n. e., wojskom cesarskim udało się opanować całą Mauretanię. Królestwo podzielono na dwie prowincje: Mauretania Caesariensis i Mauretania Tingitana, od nazw ich stolic. Do władzy nad prowincjami powołano dwóch prefektów, którzy kontrolowali władze tubylcze[44]. Niestety, brak informacji o tej kampanii, zarówno w Żywotach Cezarów Swetoniusza, jak i Rocznikach Tacyta. Możliwe, że drugi z autorów opisał całą historię podboju Mauretanii, ale księgi dotyczące interesujących nas lat nie przetrwały do dzisiejszych czasów.

 

3. Podbój Brytanii

Klaudiusz
Klaudiusz

 

Następca Kaliguli, Klaudiusz, przeprowadził najważniejszą od czasów Juliusza Cezara kampanię wojenną. Powołując się na Swetoniusza, była to jego jedyna wyprawa, którą motywował chęcią zdobycia prestiżu militarnego[45]. Przywołany autor nie wspomina nic na temat sytuacji wewnętrznej Brytanii i czynników, które mogły wpłynąć na decyzję Klaudiusza o przeprowadzeniu inwazji. Werika, jeden z pomniejszych wodzów brytyjskich, nakłonił Klaudiusza do interwencji w Brytanii z powodu rosnącego znaczenia dynastii Kunobelina,
z Karatakusem i Togidubnusem na czele. Jego zdaniem, owa dynastia zagrażała interesom imperium i działała niszcząco na inne plemiona brytyjskie[46]. Jednak głównym powodem przeprowadzenia inwazji był wcześniej wspomniany prestiż, którego brakowało Klaudiuszowi[47].

Rzymianie pojawili się w Brytanii w 43 r. z siłą około pięćdziesięciu tysięcy żołnierzy będących pod dowództwem Aulusa Plaucjusza[48]. Armia wylądowała w okolicach Rutupiae (dzisiaj Richborough w hrabstwie Kent) i nie napotykając żadnego oporu pomaszerowała w kierunku Tamizy. Po pokonaniu Karatakusa w pierwszej bitwie, Aulus Plaucjusz przekroczył rzekę i zdecydował się poczekać na przybycie Klaudiusza, który chciał wziąć udział w decydującej fazie kampanii. W ostatecznej bitwie wojska rzymskie rozbiły armię Karatakusa i przypieczętowały swoje zwycięstwo zdobyciem stolicy jego królestwa – Camulodunum (obecnie Colchester)[49]. Po zwycięskiej kampanii, Klaudiusz powrócił do Rzymu i odbył triumfalny wjazd z największym przepychem[50].

Aulus Plaucjusz nie poprzestał na zajęciu południowej części wyspy i wraz ze swoimi wojskami posuwał się zarówno na północ, jak i na wschód. Po zajęciu obszarów od ujścia rzeki Severn do zatoki Wash, skupił się na budowie umocnień (limes) wzdłuż granicy zajętych przez siebie terenów, mniej więcej od dzisiejszego Exeter do Lincoln[51]. Kolejny wódz rzymski w Brytanii – Ostoriusz – postarał się o zabezpieczenie zajętych terenów, rozbrajając plemiona mieszkające na południe od rzymskich umocnień[52]. Nowy dowódca wystąpił przeciwko Brygantom zajmującym większą cześć północnej Anglii. Równocześnie przeprowadzono ofensywę w kierunku Walii, gdzie ukrywał się Karatakus. Wódz Brytów zdołał uciec na północ, gdzie poniósł kolejną klęskę i został wydany Rzymianom przez królową Brygantów, Kartymanduę[53]. Ostoriusz zmarł w 52 r. Do momentu jego śmierci armii rzymskiej udało się opanować prawie całą Anglię. Przez kolejne siedem lat namiestnictwo Brytanii sprawowali Aulus Dydiusz, a następnie Weraniusz. Za ich panowania nie dokonywano żadnych nowych podbojów[54].

W 59 roku namiestnictwo Brytanii objął Swetoniusz Paulinus, zdobywca Mauretanii. Po stosunkowo długim okresie pokoju zdecydował się zdobyć wyspę Mona (dzisiejsza Anglesey), która w tamtych czasach była ważnym ośrodkiem religijnym i politycznym. W 61 roku dokonano inwazji na wcześniej wspomnianą wyspę i przystąpiono do wycinania świętych gajów druidów. W tym samym czasie wybuchło powstanie plemion brytyjskich zamieszkujących południową Anglię, na czele z Icenami i Trynowantami. Głównym powodem powstania była konfiskata majątku ostatniego króla Icenów przez rzymskiego prokuratora, bezprawne zawłaszczanie ziemi przez kolonistów rzymskich oraz bezwzględne egzekwowanie prawa przez poborców podatkowych[55]. Powstaniem kierowała królowa Icenów, Boudikka[56]. W trakcie rewolty powstańcy splądrowali Camulodunum, Londinium (dzisiejszy Londyn) oraz Verulamium (St. Albans). Łącznie Brytowie wymordowali około siedemdziesięciu tysięcy ludzi. Ostatecznie, powstanie upadło po bitwie w pobliżu Lactodurum (Towcester) mimo tego, że Brytowie posiadali przewagę liczebną. Powstanie Boudikki było ostatnim takim incydentem w południowej Anglii, aż do czasu opuszczenia wyspy przez Rzymian[57].

 

* * *

 

W czasie panowania Nerona, stan liczebny rzymskiej armii uległ nieznacznemu wzrostowi. Było to spowodowane sytuacją wewnętrzną w Brytanii oraz działaniami zbrojnymi we wschodniej części Cesarstwa. Główne siły zbrojne Rzymu stacjonowały nad Renem i Dunajem oraz na terenie Hiszpanii. Stanowiły one rezerwę, która mogła zostać wykorzystana w przypadku poważniejszego konfliktu[58].

 

Bibliografia

Literatura podmiotu:

 

  1. Tacyt Publiusz Korneliusz, Roczniki, tłum. Seweryn Hammer, Warszawa 2004.
  2. Trankwiliusz Gajusz Swetoniusz, Żywoty Cezarów, tłum. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1987.

 

Literatura przedmiotu:

 

  1. Cary M., Scullard H. H., Dzieje Rzymu, tłum. J. Schwakopf, t. 2, Warszawa 1992.
  2. Gazda D., Armie świata antycznego: Cesarstwo Rzymskie i barbarzyńcy, Warszawa 2007.
  3. Krawczuk A., Poczet cesarzy rzymskich. Pryncypat, Warszawa 1986.
  4. Łuć I., Oddziały pretorianów w starożytnym Rzymie, Lublin 2004.
  5. Rodgers N., Rzymska armia: legiony, wojny i kampanie: wojskowa historia pierwszego światowego mocarstwa, od powstania Republiki i potęgi Cesarstwa do upadku Cesarstwa Zachodniego, konsult. H. Dodge, tłum. J. Jedliński, Warszawa 2009.

 

 

[1] Swetoniusz – Gajusz Trankwiliusz, Żywoty Cezarów, tłum. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1987 oraz Tacyt Publiusz Korneliusz, Roczniki, tłum. Seweryn Hammer, Warszawa 2004.

[2] M. Cary, H. H. Scullard, Dzieje Rzymu, tłum. J. Schwakopf, t. 2, Warszawa 1992.

[3] I. Łuć, Oddziały pretorianów w starożytnym Rzymie, Lublin 2004; Gazda D., Armie świata antycznego: Cesarstwo Rzymskie i barbarzyńcy, Warszawa 2007 oraz N. Rodgers, Rzymska armia: legiony, wojny i kampanie: wojskowa historia pierwszego światowego mocarstwa, od powstania Republiki i potęgi Cesarstwa do upadku Cesarstwa Zachodniego, Warszawa 2009.

[4] A. Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich. Pryncypat, Warszawa 1986.

[5] Swet., Aug., 24.

[6] M. Cary, H. H. Scullard, Dzieje Rzymu, Warszawa 1992, t. 2, s. 48.

[7] Ibidem.

[8] Swet., Aug., 24.

[9] Ibidem.

[10] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit., s. 48.

[11] Swet., Aug., 25.

[12] D. Gazda, Armie świata antycznego: Cesarstwo Rzymskie i barbarzyńcy, Warszawa 2007, s. 39–40, 46.

[13] Swet., Aug., 49.

[14] Swet., Aug., 49.

[15] D. Gazda, op. cit., s. 40, 46.

[16] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit., s. 50.

[17] Swet., Aug., 49.

[18] I. Łuć, Oddziały pretorianów w starożytnym Rzymie, Lublin 2004, s. 100.

[19] Swet., Aug., 49.

[20] Ibidem.

[21] D. Gazda, op. cit., s. 58–59.

[22] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit., s. 34–35.

[23] Swet., Aug., 21.

[24] A. Krawczuk, op. cit., s. 25–26.

[25] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit., s. 47.

[26] A. Krawczuk, op. cit., s. 25.

[27] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit.,  s. 37.

[28] Swet., Aug., 21, Tyb., 9.

[29] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit., s. 37.

[30] D. Gazda, op. cit., s. 18–20.

[31] Swet., Aug., 21; Tyb., 9.

[32] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit., s. 44.

[33] Swet., Aug., 23.

[34] Neron Klaudiusz Druzus, zwany później Germanikiem – wódz rzymski z dynastii julijsko-klaudyjskiej, bratanek Tyberiusza, ojciec Kaliguli.

[35] D. Gazda, op. cit., s. 23–24, 30–31.

[36] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit.,  s. 45.

[37] Swet., Aug., 21, Tyb., 9.

[38] Swet., Tyb., 16.

[39] A. Krawczuk, op. cit., s. 25.

[40] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit., s. 47–48.

[41] Ibidem, s. 101.

[42] Tac., 2, 6, 2.

[43] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit., s. 107.

[44] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit., s. 101.

[45] Swet., Boski Klaudiusz, 17.

[46] D. Gazda, op. cit., s. 75.

[47] N. Rodgers, Rzymska armia: legiony, wojny i kampanie: wojskowa historia pierwszego światowego mocarstwa, od powstania Republiki i potęgi Cesarstwa do upadku Cesarstwa Zachodniego, Warszawa 2009, s. 68.

[48] Aulus Plaucjusz był rzymskim politykiem i wojskowym. W 29 r. pełnił urząd konsula, a za panowania Klaudiusza był namiestnikiem Panonii oraz Brytanii, gdzie odniósł wiele sukcesów militarnych.

[49] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit., t. 2, s. 113.

[50] Swet., Boski Klaudiusz, 17.

[51] W źródłach pisanych nie znalazłem informacji na temat przebiegu podboju Brytanii przez Aulusa Plaucjusza. Jedynymi źródłami traktującymi o kampanii brytyjskiej są badania archeologiczne, które wskazują rejony wzmożonych walk wojsk rzymskich z plemionami brytyjskimi.

[52] Publiusz Ostoriusz Scapula – następca Aulusa Plaucjusza, namiestnik Brytanii w latach 47 – 52, wódz rzymski.

[53] Kartymandua – królowa brytyjskiego plemienia Brygantów w latach w latach 41 – 60. Podpisała z Rzymianami traktat, oddając się pod ich opiekę.

[54] D. Gazda, op. cit., s. 77–78.

[55] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit.,  s. 114.

[56] Boudikka – królowa Icenów, która około 60 r. wznieciła powstanie przeciwko Rzymianom w reakcji na terror, jaki pojawił się po śmierci jej ojca.

[57] N. Rodgers, op. cit., s. 69.

[58] M. Cary, H. H. Scullard, op. cit., s. 117.