Skip to content

„Baldwin IV. Król trędowaty” B. Hamilton [recenzja]

Wydawnictwo Poznańskie może poszczycić się kolejną solidną i pięknie wydaną pozycją, jaką jest „Baldwin IV. Król trędowaty” autorstwa Bernarda Hamiltona. Choć może zabrzmi to niepedagogicznie, to właśnie oprawa owej książki wzbudza zainteresowanie, jest to bowiem chyba jedna z najładniejszych wizualnie książek historycznych, jakie w ostatnich latach zostały opublikowane. Co istotne, wnętrze okazuje się być jeszcze lepsze.

baldwin

Chciałoby się rzec, że ani autora, znakomitego historyka Bernarda Hamiltona, ani tytułowego króla Baldwina IV nie ma potrzeby przedstawiać. W Polsce jednak temat krucjat lewantyńskich jest stosunkowo ubogo reprezentowany, a niewielu nawet studentów historii potrafi wymienić autora „krucjatowego” poza Runcimanem. Hamilton, przedstawiony dość lakonicznie na odwrocie książki jako profesor historii na Uniwersytecie w Nottingham oraz autor popularnych w Polsce „Wypraw krzyżowych”, anglojęzycznym historykom znany jest z pozycji dotąd w Polsce niewydanych, a tak nieodzownych w badaniach Łacińskiego Wschodu, jak „The Latin Church in the Crusader States: The Secular Church” czy „Crusaders, Cathars, and the Holy Places”.

 

Natomiast król Baldwin IV, o którym napisał Hamilton, był szóstym koronowanym monarchą Królestwa Jerozolimskiego, a jego panowanie zbiegło się w czasie z ekspansjonistyczną polityką Saladyna, ambicjami Fryderyka Barbarossy i Manuela I, aktywnością asasynów i działalnością Wilhelma z Tyru. Przyszło mu zatem panować w niezwykle doborowym towarzystwie.

 

Bernard Hamilton podzielił swą książkę na dziesięć rozdziałów, wstęp i epilog, opatrzył ją także słowniczkiem, który w polskim wydaniu został poszerzony o kilka dodatkowych terminów, mapami, wykazem skrótów oraz drzewami genealogicznymi. Do rozważań Hamiltona dołączono przyczynek autorstwa Piersa D. Mitchella na temat trądu, jego społecznego oddziaływania i metod leczenia w wiekach średnich. Imponująca bibliografia źródłowa, owoc wieloletniej pracy autora, zasługuje na podkreślenie, gdyż zawarte są w niej bowiem nie tylko „tradycyjne” źródła krucjatowe i dokumenty państw łacińskich, ale i źródła innych proweniencji. Te zaś dotyczące stricte państw krzyżowych zostały dokładnie omówione w rozdziale pierwszym, co stanowi istotne ułatwienie dla każdego adepta historii krucjat. Równie pomocna okaże się ta publikacja dla osób szczególnie zainteresowanych kronikami Wilhelma z Tyru oraz Ernoula, bowiem w trakcie narracji Hamilton wielokrotnie podejmuje krytykę wewnętrzną obydwu źródeł.

 

Rozdział trzeci także jest ukłonem znakomitego historyka ku szerszej publiczności – autor zaprezentował bowiem w bardzo syntetycznym omówieniu istotę i dzieje państw krzyżowych na Bliskim Wschodzie, pełnymi garściami czerpiąc z bogatej historiografii krucjatowej, aby, dzięki temu doskonałemu kompozycyjnie zabiegowi, wprowadzić czytelników w meritum publikacji – panowanie Baldwina IV.

 

Pozostałe rozdziały uporządkowane zostały chronologicznie i dotyczą w pierwszym rzędzie polityki Królestwa Jerozolimy za panowania Baldwina IV aż do jego śmierci. Już sam tytuł sugeruje, że panowanie to odbiegało od innych w swojej epoce – król był wszak trędowaty! Jako taki zapisał się też w historiografii, na co zwrócił uwagę Piers D. Mitchell. Jak zatem wyglądał wybór Baldwina na króla, jak jego panowanie i kampanie wojenne, którym przecież nie szczędził sił? Jakich dobierał sobie współpracowników? Jaki wizerunek władcy zarysowali ówcześni piśmienni? Dlaczego władca, choć cierpiący na przerażającą dla średniowiecznych ludzi chorobę, mógł pozostawać na tronie do swojej śmierci? Czy uzasadnione jest dziś postrzeganie króla przez pryzmat jego choroby? Na te i inne pytania odpowiada Bernard Hamilton w swojej dopracowanej, zorganizowanej i wszechstronnej książce. Śmiało występuje przeciw utartej w historiografii tezie o słabym królu w otoczeniu złych, skorumpowanych i niezgodnych doradców. Wielokrotnie cytuje on uznanych badaczy krucjat, m.in. Hansa E. Mayera, Jonathana Riley-Smitha, Benjamina Kedara czy Petera W. Edbury’ego, dowodząc ogromnej erudycji i dbałości o szczegółowe informacje dla dociekliwych czytelników. Książka, choć zdecydowanie naukowa, napisana została znakomitym stylem, co zostało równie dobrze oddane przez tłumacza. Choć zdarzają się kompozycyjne retardacje, spowodowane nagromadzeniem faktów i rozważań, pozostają one nie do przecenienia dla rasowych badaczy krucjat, zaś szerokie rozeznanie w realiach epoki i ogrom pracy iście prozopograficznej Hamiltona powoduje, że jego ustalenia przyjmuje się bez zastrzeżeń.

 

Jakość polskiego wydania książki pozostaje generalnie na wysokim poziomie, choć zdarzają się niedopatrzenia korekty, choćby na stronach 123 i 132 („Saldyn” i „Aladyn” zamiast „Saladyn”), 161 („był (…) przywódcom” zamiast „przywódcą”). Za uchybienie tłumacza należy natomiast uznać poważny błąd w dacie objęcia tronu przez Baldwina IV – w oryginalnej wersji poprawnie zapisano, że Baldwin objął tron 15 lipca (w wydaniu z 2005 roku na stronie 42) w 75 rocznicę zdobycia Jerozolimy, natomiast w polskiej oddane to zostało jako 15 maja (strona 69).

 

Można twierdzić, że jak na książkę o tytule wskazującym na biografię, mało jest w niej samego bohatera, więcej natomiast tła i otoczenia króla Baldwina IV. Cóż, istotnie, brak w tej pozycji z pewnością pikantnych ciekawostek z życia intymnego władcy, do których ostatnio starają się nas przyzwyczaić niektóre wydawnictwa, lecz nie należy tego raczej postrzegać jako wady książki. Jako publikacja stricte naukowa porusza wszystkie istotne kwestie, pieczołowicie odnotowując także, co istotniejsze z punktu widzenia tematyki, epizody historii krucjat z udziałem wrogów i sprzymierzeńców króla Baldwina IV. Otrzymujemy zgrabnie opisane kampanie Franków i Saladyna, cesarza bizantyjskiego i Fryderyka Barbarossy; bezosobowi często lennicy i dworzanie króla Jerozolimy w tej książce stają się bardziej żywi i charakterystyczni, ich sposoby myślenia i zamierzenia stają się zrozumiałe. Jest to wszak nie tyle książka o Baldwinie IV, ile o wybitnym człowieku w swojej epoce, której apogeum przypadło na kres panowania frankijskiego nad Miastem Dawida. Bo o tym, że król Baldwin IV był w istocie wybitną postacią, Bernard Hamilton przekonuje nas już od pierwszych stronic.

 

Na zakończenie, chciałoby się powiedzieć – doskonale, że taka książka się w Polsce ukazała! Oby tak dalej! Warto jednak zwrócić uwagę, że książka Hamiltona po raz pierwszy w Wielkiej Brytanii ukazała się piętnaście lat temu i od tego czasu jest już „obowiązującym stanem badań” na Zachodzie. Doskonale, że wydana została też w Polsce, ale czy nie lepiej byłoby, gdybyśmy nie musieli na nią czekać półtorej dekady?

 

Tytuł: „Baldwin IV. Król trędowaty”

Autor: Bernard Hamilton

Wydawnictwo: Wydawnictwo Poznański

Rok wydania: 2015

Link do strony wydawnictwa