Skip to content

Elementy ideologii augustowskiej w architekturze

Oktawian August sprawował w Rzymie jedynowładczą władzę ponad czterdzieści lat. W trakcie swojego panowania dokonał wielu przekształceń: uległ im obraz państwa i społeczeństwa rzymskiego, lecz przede wszystkim znacząco zmienił się wygląd samego Rzymu. August bardzo starannie budował wizerunek władcy. Swoje rządy oparł na określonej, dokładnie przemyślanej ideologii, która legitymizowała jego władzę. Co więcej, miała ona nie tylko wpływ na życie polityczne, ale również na jego inne sfery. Idee augustowskie znalazły swoje odzwierciedlenie przede wszystkim w architekturze. Poczynania princepsa miały również wpływ na innych obywateli rzymskich, którzy naśladowali władcę. Co więcej, oficjalna ideologia stała się rodzajem mody panującej w państwie rzymskim. W mojej pracy skupię się jedynie na poczynaniach Augusta, zwłaszcza na jego największych i najważniejszych przedsięwzięciach budowlanych.

Powstanie cesarstwa wiąże się z kryzysem republiki rzymskiej, który miał miejsce na przełomie II i I wieku przed naszą erą. Fundamenty pod ustrój cesarski położyli wielcy wodzowie I wieku, między innymi Juliusz Cezar, którego adoptowanym synem był Oktawian. Dążenia do zaakcentowania swojej wielkości w architekturze oraz umocnienia swojej pozycji politycznej widać zarówno wśród poczynań Cezara, jak i Pompejusza. Rzymianie końca starej ery godzili się na rywalizację wybitnych jednostek nie tylko w sferze militarnej, ale i kulturalnej.

Rzym w początkach I połowy I wieku przed naszą erą był miastem co najmniej skromnym. W zestawieniu z miastami wschodnimi, odwiedzanymi przez bogatych Rzymian, wypadał niekorzystnie. Dlatego najbardziej majętni przedstawiciele największych rodów senatorskich rywalizowali między sobą w upiększaniu miasta. Wielkie plany architektoniczne zaczęto realizować już w latach pięćdziesiątych. Jednak to w okresie panowania Augusta widzimy kompleksową przebudowę miasta.

Skromny wygląd Rzymu dawał Augustowi niezliczone możliwości oddziaływania na społeczność rzymską poprzez architekturę. W nowo powstających budowlach używano symboliki, które niosła przesłanie polityki princepsa. Podstawowym elementem ideologii augustowskiej był program odnowy religijnej i moralnej państwa rzymskiego poprzez nawiązywanie do dawnych tradycji republikańskich oraz utrzymanie pokoju w imperium i ukazanie siebie jako wzoru cnót, przy jednoczesnym eksponowaniu swojej pozycji. Oktawian August w czasie swoich rządów sprawował pełnię władzy przy jednoczesnym zachowaniu pozorów republikańskich. W swoim ręku zgromadził wiele urzędów i prerogatyw, które dawały mu niepodzielną władzę. Równocześnie nie ukazywał pychy i starał się podkreślić, że to senat i mieszkańcy państwa rzymskiego są odpowiedzialni za jego gloryfikację, nawet bez zgody samego zainteresowanego.

Wśród inwestycji Oktawiana Augusta można dostrzec takie, które stanowią manifestację pozycji władcy w państwie oraz umacniają pozycję rodu Juliuszów. Princeps upodobał sobie obsadzenie całego miasta budowlami zbudowanymi z jego inicjatywy oraz symbolami zmiany. Obiektem niewątpliwie wskazującą na pozycję Augusta w imperium była świątynia Boskiego Juliusza na Forum Romanum. Juliusz Cezar został ubóstwiony w 42 roku przed naszą erą. Już wtedy Oktawian obiecał wybudować mu świątynię. Jej konsekracja miała miejsce w 29 roku podczas potrójnego triumfu princepsa. W podium świątyni znajdowała się mównica ozdobiona dziobami okrętów Antoniusza i Kleopatry oraz ołtarz, na którym spalono zwłoki Cezara. Nowa rostra stanęła na wprost starej mównicy, w ten sposób porównując zwycięstwo spod Akcjum ze zwycięstwem doby republiki. W celli świątyni umieszczono posag Cezara z gwiazdą na czole, która wskazywała na boskość dyktatora. W budynku znajdowały się liczne obrazy i rzeźby, między innymi obraz przedstawiający Afrodytę-Wenus wyłaniającą się z fal, pędzla Apellasa. Jednym z założeń ideologii augustowskiej było uwydatnianie pochodzenia rodu julijskiego. Według legendy babką Julusa, założyciela rodu Juliuszów, była Wenus. Oktawian niezwykle dbał o wizerunek swego przybranego ojca Cezara. Dzięki apoteozie dyktatora sam mógł tytułował się mianem syna boskiego Juliusza.

Z postacią Juliusza Cezara wiąże się również świątynia Marsa Mściciela wybudowana w 2 roku przed naszą erą. Jej budowę ślubował August w 42 roku, skoro tylko pomści śmierć swojego ojca. Był to oktostylos zbudowanym w stylu korynckim. W świątyni znajdował się ogromny przedsionek oraz wąskie boczne portykai, a prowadziły do niej monumentalne schody. W celli świątynnej na dziewięciometrowej bazie znajdowały się trzy posągi. Pośrodku stał uzbrojony posąg Marsa z tarczą, na której przedstawione były elementy nawiązujące do ideologii Augusta, między innymi wieniec dębowy, który przyznano princepsowi. Po bokach znajdowała się rzeźba Wenus, pramatki rodu julijskiego, oraz Juliusza Cezara, ubóstwionego potomka bogini. W pomieszczaniu znajdowały się rozmaite skarby, między innymi insygnia utracone podczas wojny z Partami przez Marka Krassusa i Marka Antoniusza, a odzyskane przez Augusta. Reliefy zdobiące świątynie ukazywały Marsa, Wenus, Romulusa, Fortunę oraz personifikacje Palatynu i Tybru.

August, biorąc przykład ze swego ubóstwionego ojca, wybudował własne forum, które miało być najpiękniejszym miejscem w Rzymie. To właśnie na nim znajdowała się wyżej wspomniana świątynia Marsa. Budowę Forum Augusta ukończono 2 roku przed naszą erą. Leżało w pobliżu Forum Romanum i Forum Cezara. W porównaniu z nimi było niewielkie, miało kształt prostokąta o wymiarach 125 na 118 metrów. Mimo nieznacznych rozmiarów stanowiło niebywale dobrze skomponowany kompleks budowli i w istocie stało się jednym z najpiękniejszych miejsc w mieście. Zbudowano je na ziemiach wykupionych przez princepsa, a środki na jego budowę przeznaczono z łupów wojennych. Wszystkie znajdujące się na nim budowle wzniesiono z białego marmuru. W głębi forum, na wprost wejścia, znajdowała się świątynia Marsa Mściciela, a na dłuższych bokach forum pokryte sklepieniami beczkowymi portyki. Samo forum oddzielono murem od dzielnic biedy, aby częste pożary trawiące kamienice mieszkalne nie przeniosły się do reprezentacyjnej części miasta. W portykach ustawiono rzeźby przedstawiające mitycznych i historycznych przodków Augusta oraz innych rzymskich bohaterów. Po lewej stronie w półkolistej niszy, zwanej eksedrą, znajdował się posąg między innymi posąg Eneasza, a po przeciwnej stronie Romulus w otoczeniu wybitnych mężów rzymskich. W ten sposób August wyróżnił wielkie rody, chcąc ukazać koniec rywalizacji i nadejście okresu pokoju. Na forum prawdopodobnie znajdował się kolosalny posąg princepsa, z którego zachowała się jedynie stopa. W pomieszczeniu, w którym stał, znajdowały się obrazy Apellasa przedstawiające Aleksandra Wielkiego oraz Kastora i Polluksa z boginią Zwycięstwa. Również na Forum Augusta znajdowały się przeniesione z Kapitolu posągi triumwirów oraz posąg Druzusa. Zgromadzone tam malowidła i rzeźby doskonale wpisywały się w program ideologiczny władcy, odwołując się do wielkich czynów Rzymian oraz wybitnych przodków samego princepsa.

Niewątpliwie ważnym elementem, który podkreślał pozycję rodu julijskiego w państwie, było Mauzoleum, wzniesione się na Polu Marsowym. Budowę tego monumentalnego grobowca ukończono w 27 roku przed naszą erą. Budowla została wzniesiona na planie koła o średnicy 87 metrów i stała w kwadratowym okręgu sakralnym o boku 120 metrów. Od strony południowej znajdowała się brama otoczona obeliskami przywiezionymi z Egiptu. Mauzoleum wzniesiono z białego marmuru, a na jego szczycie znajdowała się ogromna rzeźba przedstawiająca princpesa. Przed grobowcem wystawiono tablice zawierające wykaz czynów Augusta, zwaną Res gestae Divi Augusti lub Monumentum Ancyranum. W środku mauzoleum znajdowały się urny członków rodziny julijskiej. Grobowiec otoczono rozległym ogrodem z alejami spacerowymi. Budowla swoją masywnością przewyższała mauzolea innych rodów i stanowiła nie tylko demonstrację wielkości i potęgi princepsa, ale także jego dynastycznych aspiracji. Ogrom budowli mógł również symbolizować zwycięstwo Oktawiana nad Antoniuszem.

August w trakcie swojego panowania lubił podkreślać rolę, jaką odegrał w zaprowadzeniu pokoju w państwie rzymskim. Niewątpliwie podkreśleniem pokoju, który dzięki nastał dzięki princepsowi (dlatego zwano go od jego imienia pax Augusta) było trzykrotne zamknięcie świątyni Janusa za jego rządów. Jednak zabytkiem, który w spektakularny sposób podkreślał pozycję władcy w zaprowadzeniu pokoju, był Ołtarz Pokoju Augusta. Stanął on na Polu Marsowym w miejscu, w którym w 13 roku przed naszą erą zostały złożone ofiary jako uczczenie zamknięcia świątyni Janusa. Po uroczystości princeps obiecał wybudowanie marmurowego ołtarza, który miało symbolizować zaprowadzenie pokoju w imperium. Ołtarz o wymiarach 11,65 na 10,62 metra wybudowano z białego marmuru. Składa się on z dwóch części: wewnętrznej, która stanowił właściwy ołtarz, oraz zewnętrznej, czyli ogrodzenia okalającego stół ofiarny. Ołtarz jest bogato zdobiony. Znajdują się na nim przedstawienia figuralne: płaskorzeźby występują zarówno w części wewnętrznej, jak i zewnętrznej. Przedstawiają one procesję złożoną z westalek, kapłana, liktorów oraz ofiarników w otoczeniu dekoracji roślinnej, na przykład liści akantu, często urozmaiconej przedstawieniami ptaków, motyli i innych drobnych zwierząt. Wśród składających ofiary znajduje się cesarz wraz z rodziną oraz senatorowie. Ze względu na zły stan zachowania identyfikacja poszczególnych postaci jest trudna. Postać samego Augusta nie zachowała się. Płaskorzeźba stanowi pierwszy w historii kultury europejskiej portret zbiorowy. Wśród osób ukazanych na płaskorzeźbach znajdują się również postacie mitologiczne, wśród których można wyróżnić Romulusa i Remusa w towarzystwie wilczycy oraz Eneasza, Julusa, boginię Romę czy Ceres.

Wśród budowli upamiętniających dokonania Oktawiana Augusta znajdują się łuki triumfalne. Jeden z nich wzniesiono po bitwie pod Akcjum w 29 roku przed naszą erą w pobliżu świątyni Boskiego Juliusza. Na szczycie łuku znajdowała się posąg Augusta w kwadrydze. Na jego miejscu stanął trójprzelotowy łuk upamiętniający odzyskanie insygniów legionowych utraconych przez Krassusa w 53 roku przed naszą erą. Nad środkowym przejściem znajdowała się kwadryga z cesarzem. Prawdopodobnie na bocznych przejściach wykonano figury przedstawiające Partów zwracających Augustowi znaki legionowe. Owe obiekty upamiętniały dwa największe zwycięstwa Augusta, jedno, militarne, nad Egiptem i drugie, dyplomatyczne, nad Partami. Budowle podkreślały udział princepsa w zaprowadzeniu pokoju w całym państwie.

Niezwykle ciekawą budowlę stanowi ustawiony na Polu Marsowym obelisk upamiętniający podbój Egiptu. Horologium – taką nazwę nosi ten monument – prócz utrwalenia zwycięstwa princepsa nad Antoniuszem i Kleopatrą pełniło funkcję kalendarza oraz (jak sama jego nazwa wskazuje) ogromnego zegara słonecznego. Trzydziestometrowy obelisk przywieziono z Egiptu. Wykuto na nim inskrypcję głoszącą zwycięstwo cesarza. Wokół Horologium wytyczono linie wyznaczające godziny, były one wykonane z brązu. Budowla stanowiła również wotum dla boga słońca. W dniu urodzin Augsta wskazówka wskazywała na środek Ołtarza Pokoju.

Niewątpliwie najwspanialszą budowlą wzniesioną przez Augusta i doskonale wpasowującą się w ideologię cesarza był kompleks budowli na Palatynie, którego centrum stanowiła świątynia Apollina. Właśnie tego boga obrał sobie cesarz za opiekuna i wierzył, że to dzięki jego wstawiennictwu udało mu się pokonać flotę egipską pod Akcjum. Budowla stanowiła zatem wotum dziękczynne za wygraną princepsa. W skład zespołu budowli wchodziły również dwie biblioteki – grecka i łacińska, portyk otaczający święty okrąg oraz dom założyciela. Świątynia stanowiła oryginalne połączenie budowli sakralnej oraz domu fundatora. Cesarz w ten sposób wyraźnie podkreślił swój związek ze światem bogów. Do miejsca kultu prowadziła ulica zwana Vicus Apollinis, a u wejścia do przybytku znajdował się łuk triumfalny upamiętniający ojca Augusta, Oktawiusza. Na szczycie łuku umieszczono rzeźbę przedstawiająca Apollina i Dianę z kwadrygą i wielkim wozem, dłuta Lizjasza. Dzieło wykonano z jednej bryły i osłonięto ozdobioną kolumnami kapliczką. Święty okręg, który znajdował się wokół świątyni, otoczono kolumnami z marmuru numidyjskiego, tworząc w ten sposób ogromny portyk. Między kolumnami znajdował się posąg króla Danaosa oraz jego córek, dlatego portyk ten nazywano Portykiem Danaid. Naprzeciw znajdowały się posągi ich mężów, synów Ajgiptosa. Do wnętrza świątyni prowadziły ogromne schody. Przed wejściem do budynku na wysokiej bazie zdobionej dziobami okrętów i kotwicami znajdowała się rzeźba przedstawiająca składającego ofiarę Apollina z kitarą w ręku. Po bokach ustawiono rzeźby Myrona – krowy z brązu. Samą świątynię wzniesiono z białego marmuru z Luna Był to pseudoperipteros o wymiarach 35 na 25 metrów. Wysokość kolumn wynosiła 14 metrów. Na szczycie przybytku znajdowała się rzeźba przedstawiająca Apollina jako boga słońca w kwadrydze w otoczeniu rzeźb ze złoconego brązu. Do świątyni prowadziła brama ozdobiona rzeźbionymi płytkami kości słoniowej przedstawiającymi zabójstwo dzieci Niobe oraz wypędzenie Gallów z Parnasu. W obu przypadkach Apollo występuje jako bóstwo karzące pychę. Przy eksponowaniu takich opowieści łatwo nasuwa się skojarzenie, że również klęska Antoniusza pod Akcjum stanowiła karę wymierzoną przez boga.

Wewnątrz świątyni znajdowały się trzy przywiezione z Grecji dzieła przedstawiające Apollina, jego siostrę Dianę oraz ich matkę Latonę. Twórcą rzeźby Apollina odzianego w długą szatę z kitarą w dłoni był Skopas. U stóp figury rzeźbiarz umieścił prawdopodobnie postać Sybilli. W bazie posągu znajdowały się przeniesione na rozkaz cesarza z świątyni Jowisza na Kapitolu Księgi Sybillińskie. W celli umieszczono także inne dzieła sztuki, między innymi przedstawienia Muz. Na ścianach wspomnianych wcześniej bibliotek znajdowały się podobizny najwybitniejszych twórców literatury greckiej i łacińskiej. Świątynia stanowiła ważne miejsce życia publicznego, celebrowano tu święta oraz procesje, a senat urządzał tu swoje zebrania. W 12 roku przybytek uzyskał dodatkowy honor. Wtedy to cesarza wybrano na najwyższego kapłana, w związku z czym przeniósł on kult Westy na Palatyn. Od tego momentu August dzielił swoją siedzibę z dwoma bóstwami – Apollinem i Westą.

Na podstawie wykopalisk wiemy, że dom cesarza był połączony rampą bezpośrednio ze świątynia. Od portyku domu Augusta, wprost na sam dziedziniec sanktuarium, prowadziły zdobione wejścia. Budowla należała wcześniej do Hortensjusza, znanego mówcy żyjącego w I połowie I wieku przed naszą erą. Mieszkanie princepsa w zestawieniu do jego innych przedsięwzięć budowlanych, a również w porównaniu z posiadłościami wielu innych wpływowych mieszkańców Rzymu, wydawało się bardzo skromne. Budowla była nieznacznych rozmiarów i dysponowała jedynie niewielkim portykiem wspartym na kolumnach z kamienia albańskiego. Sam dom, jak i jego wyposażenie, było skromne, nie wyróżniające się wśród innych mieszkań. Mogło to wynikać z upodobań cesarza, ale również z dobrze przemyślanego wizerunku, stworzonego po to, aby ukazać ludowi rzymskiemu skromność i równość władcy wobec obowiązujących praw. Jedynym wyjątkiem ukazującym oznakę władzy cesarskiej był znajdujący się nad domem princepsa wieniec obywatelski przyznany Augustowi przez senat za uratowanie obywateli.

Do budowli niewątpliwie podkreślającym związki Augusta ze światem bogów należała świątynia Jowisza Grzmiącego. Stanęła ona na Kapitolu w pobliżu wielkiego przybytku tego boga. Zbudowana z marmuru świątynia była niewielkich rozmiarów, jednak spełniała ważną funkcję propagandową. Wzniesienie budowli wiąże się z pewnym zdarzeniem, które miało podkreślić związek Augusta z bóstwem oraz przedstawiać go jako wybrańca. Ów incydent miał miejsce podczas wyprawy princepsa przeciw Kantabrom. W czasie wędrówki piorun trafił w lektykę, w której znajdował się cesarz. Niewolnik idący przed cesarzem zginął, lecz sam władca uniknął śmierci.

Cesarz w swoich planach przebudowy Rzymu kierował się zasadą mówiącą, że nie powinno się szczędzić niczego dla bogów, zwłaszcza wydatków na ich przybytki. Dlatego August nie był jedynie fundatorem nowych przybytków, ale również finansował odbudowę już istniejących budowli publicznych. W wykazie czynów cesarza spisanym tuż przed jego śmiercią podano, że w 28 roku przed naszą erą princeps odrestaurował osiemdziesiąt dwie świątynie i kaplice. Odnowił między innymi przybytki znajdujące się na Forum Romanum, sanktuarium Zgody oraz Dioskurów. Jednak w przypadku restaurowanych świątyń przestrzegano surowych zastrzeżeń. Budowle miały zachować pierwotny kształt. W przypadku wielu obiektów odświeżono jedynie elementy wymagające naprawy, a często pozostawiano nawet tradycyjne drewniane dachy. Ten zabieg niewątpliwie wskazuje, jakie bóstwa były preferowane przez princepsa. Mieszkańcy Rzymu zdawali sobie sprawę z kontrastu pomiędzy starymi świątyniami a nowo wzniesionymi, bogato zdobionymi, marmurowymi przybytkami bogów domu panującego. Jednak mimo dominacji bóstw związanych z rodem julijskim cesarz swoją opieką obdarzył małe, często zapomniane przez Rzymian, archaiczne kulty. W ten sposób chciał on nawiązać do tradycji starego państwa oraz odbudować starodawną rzymską pobożność i moralność. Upodobanie rodzimej tradycji przez cesarza jest widoczne w jego stosunku do kultów wschodnich. August odnosił się do nich z pogardą i nie zgadzał się na ich praktykowanie.

Wśród odnowionych przez Augusta budowli znalazły się również takie, które miały ukazywać pozycję domu panującego w państwie. Zbudowany w 147 roku przed naszą erą Portyk Metellusa został po przebudowie nazwany imieniem siostry cesarza, Oktawii. Inny odrestaurowany portyk nie zmienił swojej nazwy, ponieważ nie było to konieczne. Mowa tu oczywiście o Portyku Oktawiusza, triumfatora z II wieku przed naszą erą, który odniósł zwycięstwo nad królem macedońskim Perseuszem. W odnowionej budowli złożono znaki legionowe odebrane Dalmatom podczas wojen iliryjskich.

Cesarz dbał nie tylko o przybytki bóstw oraz budowle publiczne, lecz również o infrastrukturę miejską. W czasie panowania Augusta funkcjonowała zespół zajmujący się naprawą wodociągów miejskich zwany familia aquarum. Na jej czele stał Agrypa, zięć princepsa. Naprawiono starą sieć wodociągową i wybudowano nową. Oktawian nakazał również uregulowanie Tybru, aby w ten sposób zabezpieczyć Rzym przed częstymi wylewami. Z powodu często wybuchających pożarów cesarz zorganizował służbę przeciwpożarową. Każda z 14 dzielnic miasta dysponowała oddziałem przeciwpożarowym. W 6 roku przed naszą erą stworzył urząd zajmujący się brygadą przeciwpożarową, prefectus vigilium. Co więcej, władca z powodu łatwopalności domów czynszowych ograniczył ich wysokość do 20 metrów. Zarządzenie to broniło również budynki przed częstymi zawaleniami. Powołał on również organ odpowiedzialny za naprawę i budowę dróg i ufundował naprawę via Flaminia.

W czasach Augusta powstały jedyne murowane teatry w Rzymie. Inicjatorem jednego z nich był przybrany ojciec Oktawiana, Juliusz Cezar. Jednak za swojego życia nie udało mu się sfinalizować inwestycji. Budowę obiektu znajdującego się na granicy Pola Marsowego w pobliżu Tybru ukończył sam August. Nadał on budowli imię przedwcześnie zmarłego Marcellusa, swojego siostrzeńca, którego chciał uczynić swoim następcą. Teatr zbudowano w kształcie półkola skierowanego płaską częścią budowli w stronę rzeki. Fasada budynku składała się z podzielonych półkolumnami otwartych arkad ułożonych w trzy rzędy. Dolny rząd stawiły półkolumny w stylu toskańskim, środkowy w jońskim, a ostatni w korynckim. Budowla mierzyła 32,60 metra, a jej średnica wynosiła 150 metrów. W obiekcie mogło pomieścić się piętnaście tysięcy widzów. Tak duże skupisko ludzi stanowiło dla Augusta możliwość zyskania przychylności mieszkańców miasta. Organizowane uroczystości oraz wystawiane przedstawienia stanowiły sposobność do dialogu cesarza z tłumem. Zgromadzony lud cieszył się z możliwości obcowania z tym, który zaprowadził pokój w państwie. Również w takim miejscu jak teatr widoczna jest hierarchia, jaka panowała w Rzymie. August jako najważniejsza osoba w państwie zajmował honorowe miejsce na orchestrze. Kolejno miejsca znajdujące się wyżej zajmowały poszczególne części widowni. I tak miejsca najwyżej położone przeznaczono dla wyzwoleńców oraz niewolników. Teatr Marcellusa stanowił również miejsce odbywania się ważnych uroczystości państwowych. W 17 roku przed naszą erą odbyła się tu część uroczystości związanych z igrzyskami wiekowymi. Oktawian niezwykle dbał o utrzymanie nastroju zadowolenia wśród mas rzymskich. Często urządzano widowiska oraz przedstawienia. W Circus Maximus wprowadzono innowacje, między innymi zbudowano lożę cesarską. August nakazał również wybudowanie sztucznego jeziora, w którym organizowano naumachie. Teatr Marcellusa nie był jedyny niedokończonym projektem budowlanym Cezara, August odziedziczył kilka innych niedokończonych inwestycji po swym przybranym ojcu. Cesarz dokończył między innymi budowę Bazyliki Julijskiej oraz Forum Juliusza Cezara.

Budownictwo okresu rządów Oktawiana Augusta niewątpliwie wpisuje się w program ideologiczny nowego władcy. Wśród nich widoczne są dążenia do umocnienia pozycji rodziny panującej poprzez zaakcentowanie ich obecności w przestrzeni miejskiej. Innym elementem, który można dostrzec w budowlach wzniesionych przez Augusta, jest akcentowanie jego bezpośredniego związku z bogami. Charakterystyczną częścią obrazu princepsa jest fakt, że stara się on równocześnie zaakcentować swoją równość wobec prawa. W ten sposób wiele budowli poświęconych władcy oraz nadanych mu tytułów było, przynajmniej oficjalnie, wynikiem zabiegań senatu rzymskiego, a nie samego zainteresowanego.

Oktawian August bardzo rozważnie wprowadzał elementy autogloryfikacji. Kreował siebie na obrońcę dawnych tradycji republikańskich, przede wszystkim jako odnowiciela pobożności i moralności rzymskiej. Widać to przede wszystkim w fundowanych przez niego świątyniach, na które nie szczędził funduszy. Jednocześnie w życiu prywatnym był zwolennikiem prostoty i umiaru, o czym świadczył jego dom oraz wprowadzane przez niego zarządzenia. Jednak wyraźnie widać uprzywilejowaną pozycję bóstw związanych z rodziną cesarską.

W większości przedsięwzięć budowlanych Augusta można zauważyć nawiązania do zwycięstwa odniesionego nad Egiptem. W ornamentyce dominuje tematyka morska, nawiązująca do wygranej bitwy pod Akcjum. Zwycięstwo nad Antoniuszem i Kleopatrą wyniosło Oktawiana do rangi Ojca Ojczyzny oraz dawcy pokoju. Pokój Augusta jest niezwykle podkreślany w architekturze tego okresu oraz stanowi pewnego rodzaju legitymizację władzy princepsa. Wśród ornamentyki zdobiącej wnętrza budowli augustowskich zauważalny jest motyw wawrzynu i liści dębowych. Miały one symbolizować zwycięstwo oraz ratunek, jaki przyniósł August rzeczpospolitej.

Inwestycje architektoniczne Augusta należy uznać za co najmniej równie istotny element propagandy, co na przykład dzieła literackie tej epoki. Wiele z tych budowli na stałe wpisało się w krajobraz Rzymu i można je podziwiać do dziś.

Bibliografia :

      1. Ciechanowicz Jerzy, Rzym : ludzie i budowle, Warszawa 1989, ss. 292.

      2. Ostrowski Janusz, Starożytny Rzym : polityka i sztuka, Kraków 1999, ss. 512.

      3. Zanker Paul, August i potęga obrazów, Poznań 1999, ss. 376.