Skip to content

„Hetman Stanisław Rewera Potocki. Zarys biografii” R. Golat [recenzja]

Ostatnie lata przyniosły polskiej historiografii sporo biografii omawiających życie i działalność czołowych magnatów epoki staropolskiej. Dzięki temu zapełniane są pewne luki badawcze, które wiążą się z zagadnieniami politycznymi, społecznymi lub wojskowymi Rzeczpospolitej XVI-XVIII wieku. Niewątpliwie jedną z najbardziej oczekiwanych biografii była ta dotycząca życia Stanisława Rewery Potockiego, przedstawiciela jednego z najpotężniejszych rodów magnackich swoich czasów. Jak zatem przedstawia się praca Rafała Golata? Czy wnosi coś nowego do badań nad zagadnieniami urzędu hetmańskiego?

hetman-stanislaw-rewera-potocki-zarys-biografii.2064446.2

Autorem niniejszej książki jest Rafał Golat, miłośnik i popularyzator historii Polski. Jak podkreśla sam autor, jest to książka popularnonaukowa, która ma na celu przybliżyć sylwetkę tego hetmana a nie stanowić szczegółową monografię, omawiającą rok po roku życie Potockiego. Dlatego też książka Rafała Golata ma charakter popularnonaukowy i stanowi zachętę do powstania poważniejszej oraz obszerniejszej publikacji na temat Stanisława Rewery Potockiego (1589-1667). Niemniej jednak omówienie życia tego hetmana w tej konwencji nie była rzeczą łatwą. Był to bowiem człowiek, który całe życie związał z armią koronną. Uczestniczył niemal we wszystkich konfliktach zbrojnych, jakie miały miejsce w wieku XVII na terenie Rzeczpospolitej. Walczył z Moskwą, Kozakami, Tatarami, Turkami, Szwedami, Siedmiogrodzianami i rokoszanami. Już samo przedstawienie jego uczestnictwa w tych wojnach wymagało dużego wkładu pracy, a przecież w książce zostały dodatkowo ukazane zagadnienia majątkowe, polityczne i rodzinne.

Autor podzielił pracę na pięć rozdziałów, mających charakter chronologiczno-problemowy. W rozdziale I przybliżono czytelnikowi środowisko rodzinne Stanisława Rewery i postarano się omówić najstarszych przedstawicieli rodu Potockich. Rafał Golat słusznie zauważył, że ten ród osiągnął status magnaterii na początku XVII wieku, kiedy to bracia Jan, Jakub, Andrzej i Stefan zaczęli odgrywać znaczące role nie tylko na południowo-wschodnich kresach, ale i w całej Rzeczpospolitej. Oczywiście informacje przedstawione w tym rozdziale, ze względu na popularnonaukowy charakter, tylko pobieżnie dotykają tematu. Jedynym zarzutem, jaki mógłbym przedstawić, jest brak odwołań do nowszych badań nad początkami tego zasłużonego rodu. Mam na myśli głównie ustalenia Mariana Wolskiego, który skorygował wiele kwestii związanych nie tylko z genealogią, ale także problematyką majątkową Potockich na przełomie XVI/XVII wieku.

Rozdział II omawia karierę wojskową hetmana. Jest to oczywiście najważniejsza część pracy, ponieważ w przypadku Potockiego to właśnie wojsko odgrywało największą rolę w jego życiu. Przedstawiono tu szereg konfliktów, z których Rewera nie zawsze wychodził zwycięsko. Przykładami są powstanie Chmielnickiego, działania wojenne przeciwko Szwedom pod Górznem czy walka z rokoszanami Stanisława Lubomirskiego w 1665 r. Mimo to Potocki odnosił wiele sukcesów. Dzięki bliskim kontaktom, m.in. ze Stanisławem Koniecpolskim, miał możliwość zdobycia doświadczenia w walce z zagonami tatarskimi, a dzięki długiemu żywotowi (żył ok. 78 lat) miał możliwość uczestniczenia w wielu bitwach i starciach. Rafał Golat pokusił się nawet o oszacowanie tej liczby, która wg obliczeń wyniosła ok. 46 większych i mniejszych starć, jednak jak sam zaznacza liczba ta może się różnić od faktycznej ze względu na brak pogłębionych badań źródłowych. Autor w mojej ocenie słusznie nie zalicza Potockiego do jednego z najwybitniejszych hetmanów okresu staropolskiego, ponieważ poniósł kilka klęsk, które wpłynęły na jego opinię, nawet mimo tego, że część z nich była spowodowana podeszłym wiekiem i związanymi z tym wieloma problemami zdrowotnymi.

Rozdział III przedstawia karierę polityczną, ponieważ podobnie jak kuzyn omawianego hetmana, Mikołaj Potocki (ok. 1593-1651), był przede wszystkim żołnierzem i na tym skupiał swój czas. Jednak dzięki wojsku osiągnął wiele zaszczytnych funkcji. W 1628 r. został kasztelanem kamienieckim, w 1631 wojewodą bracławskim, by w 1636 zostać mianowany wojewodą podolskim. Nominacje te, jak powszechnie wiadomo, umożliwiły mu zasiadanie w senacie. Stał się niewątpliwie jedną z najpotężniejszych osób Rzeczpospolitej tamtych czasów.

W rozdziale IV są poruszone kwestie majątkowe oraz rodzinne. Bez wątpienia Rewera był jednym z najpotężniejszych magnatów kresów południowo-wschodnich. Na ten fakt składało się kilka czynników. Pierwszym było posiadanie własnych, rozległych dóbr, odziedziczonych po swoim ojcu Andrzeju. Drugi czynnik to dzierżawa licznych
i dochodowych starostw. Posiadał on starostwo: barskie, kołomyjskie, dolińskie, drahimskie, ropczyckie, radomszczanskie, sokalskie, mościckie i medyńskie. Trzecim z kolei były małżeństwa. Potocki ożenił się z Anną Mohyłą, a następnie z Zofią Kalinowską. Oczywiście ten temat autor omówił pokrótce, jednak można powiedzieć, że ustalenia Rafała Golata mogą stanowić dobrą podstawę do dalszych badań.

Ostatni rozdział pt. „Dziedzictwo Rewery” stanowi próbę przedstawienia dalszych losów jego potomków. Według ustaleń autora, dzieci i wnuki Potockiego, podobnie jak on, kontynuowały umacnianie rodu na arenie politycznej. Potomkowie wiązali się z innymi bogatymi rodzinami Rzeczpospolitej, m.in. z Lubomirskimi, Sieniawskimi czy Czartoryskimi. Nie ominięto też problematyki poszczególnych gałęzi rodu Potockich. Wspomniano oczywiście o znanych liniach rodu, w tym o linii tulczyńskiej, wilanowskiej czy łańcuckiej.

Książkę kończy „Próba bilansu”, w której autor stara się obiektywnie ocenić przebieg kariery Stanisława Potockiego. Nie była to rzecz łatwa, chociażby ze względu na mnogość kampanii wojennej, w których Rewera uczestniczył. Słusznie zauważono, że Potocki nie należał do wybitnych polityków, co było spowodowane m.in. sprawami wojskowymi. Również uważam, że nie można tej postaci postawić na polu wojskowym na „równi” z Janem Karolem Chodkiewiczem czy Stanisławem Koniecpolskim.

Pewnym minusem publikacji jest bardzo pobieżne potraktowanie lat 1638-1648. Jednak to bez szczegółowych badań źródłowych może okazać się dość trudne. Praca Rafała Golata na pewno nie jest pracą bardzo odkrywczą, ale na pewno będzie stanowić dobry punkt wyjścia do dalszych badań nad tą postacią. Myślę, że nie uda się napisać szczegółowej monografii Potockiego bez szeroko zakrojonej kwerendy w archiwach ukraińskich. Pomimo to zachęcam osoby zainteresowane tą dziedziną epoki staropolskiej do zapoznania się z omawianą pozycją. Autor, jak i ja namawiamy badaczy, by szerzej potraktowali postać hetmana Potockiego w przyszłości.

 

Tytuł: „Hetman Stanisław Rewera Potocki. Zarys biografii”

Autor: Rafał Golat

Wydawnictwo: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza

Rok wydania: 2014

Link do strony wydawnictwa