Skip to content

Historia ochrony informacji niejawnych w Polsce

W ostatnim czasie dostrzegalny jest wzrost zainteresowania tematyką bezpieczeństwa informacyjnego. Istotny jej element stanowi ochrona informacji niejawnych, czyli ograniczenie dostępu do pewnych informacji istotnych ze względu na bezpieczeństwo państwa i jego ważne interesy. Nietrudno sobie wyobrazić, jak poważnym zagrożeniem mogłoby być na przykład zdobycie przez wrogie państwo wiedzy o szczegółach systemu obronnego Polski.

 

Okres rozbiorów

Herb Królestwa Prus
Herb Królestwa Prus

Informacje, które dziś nazywane są niejawnymi, były chronione na ziemiach polskich już przez władze państw zaborczych. Powszechne prawo krajowe dla Królestwa Pruskiego z 1794 r. wprowadzało przestępstwo celowego ujawnienia tajemnicy przez urzędnika państwowego. W Kodeksie karnym z 1851 r. przewidywano karę od 5 do 20 lat więzienia dla każdego, kto ogłosił publicznie lub przekazał obcemu rządowi wiadomości, które był zobowiązany zachować w tajemnicy. Natomiast Kodeks karny Cesarstwa Niemieckieego z 1871 r. penalizował umyślne ujawnienie tajemnicy służbowej.

 

W zaborze rosyjskim karalność ujawnienia tajemnicy państwowej (tj. „tajemnica stanu, plany twierdz, innych warownych miejsc lub arsenałów”) wprowadzał Kodeks kar głównych i poprawczych z 1845 roku. W kodeksie karnym z 1866 r. przekazywanie obcemu państwu poufnych informacji było kwalifikowane jako przestępstwo zdrady państwa. Tematyka została poważnie rozwinięta w rosyjskim kodeksie karnym z 1903 r. (tzw. Kodeksie Tagancewa) – ściganiu podlegało m.in.: ujawnienie tajemnicy służbowej, naruszenie tajemnicy korespondencji, handlowej, bankowej, kredytowej i skarbowej.

 

Na terenie zaboru austriackiego kwestię definiował natomiast kodeks karny z dnia 27 maja 1852 roku. Zostało w nim zdefiniowane przestępstwo zdrady stanu, polegające na przekazywaniu informacji ważnych dla bezpieczeństwa państwa oraz przestępstwo związane z ujawnieniem tajemnicy urzędowej.

 

Okres II RP

Po odzyskaniu przez Rzeczpospolitą niepodległości początkowo obowiązywały przepisy państw zaborczych. Sytuacja zmieniła się w momencie ogłoszenia konstytucji w dniu 17 marca 1921 r. Zapewniała ona obywatelom (zgodnie z artykułami 105 i 106) tajemnicę korespondencji oraz wolność słowa i prasy. Problem ochrony tajemnicy państwowej został kompleksowo ujęty w Rozporządzeniu Prezydenta RP z dnia 16 lutego 1928 r. o karach za szpiegostwo i inne przestępstwa przeciwko państwu. Wprowadzono w niej karę więzienia do lat pięciu dla osób, które umyślnie ujawniły „innej osobie wiadomości, dokumenty lub inne przedmioty, które ze względu na dobro Państwa Polskiego należy zachować w tajemnicy przed rządem państwa obcego”. Jeśli natomiast informacje dotyczyły „wojskowej obrony Państwa lub jego sił zbrojnych”, sprawcy groziło do 10 lat „ciężkiego więzienia”. Akt ten obowiązywał do czasu wydania przez Prezydenta RP kolejnego rozporządzenia – z dnia 24 października 1934 r. o niektórych przestępstwach przeciwko bezpieczeństwu Państwa. Było ono o tyle ważne, że pojawiły się w nim po raz pierwszy definicje tajemnicy państwowej i tajemnicy wojskowej. Art. 9 § 1 stanowił, że „tajemnicę państwową stanowią wiadomości, dokumenty lub inne przedmioty, które z powodu ich treści lub jakości należy ze względu na dobro Państwa Polskiego zachować w tajemnicy przed rządem państwa obcego, choćby nawet zarządzenia, normujące czynności służbowe, nie uznawały ich za tajne, albo choćby zachowanie ich w tajemnicy przed pewnym gronem osób było niemożliwe”.

 

Okres PRL

10668190_697839050284646_1464845131_n

Wiele regulacji w zakresie ochrony informacji niejawnych przyniósł okres PRL. Dekret z dnia 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa (tzw. mały Kodeks karny) nie definiował wprawdzie tajemnicy państwowej, ale w art. 7 stanowił, że „kto działając na szkodę Państwa Polskiego, gromadzi lub przekazuje wiadomości, dokumenty lub inne przedmioty stanowiące tajemnicę państwową lub wojskową podlega karze na czas nie krótszy od lat 5 lub dożywotnio albo karze śmierci”. Definicje pojawiły się natomiast trzy lata później, w dekrecie z 26 października 1949 r. o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej. Wprowadzał on podział na tajemnicę państwową, którą stanowiły „wszelkie wiadomości, dokumenty lub inne przedmioty, które ze względu na obronę, bezpieczeństwo lub ważne interesy gospodarcze bądź polityczne Państwa Polskiego albo państw zaprzyjaźnionych mogą być udostępnione wyłącznie osobom do tego uprawnionym” oraz tajemnicę służbową, czyli „wiadomości, dokumenty lub inne przedmioty, które ze względu na dobro służby mogą być udostępnione wyłącznie osobom do tego uprawnionym”. Wspomniany dekret został uchylony po wprowadzeniu Kodeksu karnego z dnia 19 kwietnia 1969 roku. Ponownie zdefiniowane w nim zostały tajemnica państwowa i służbowa. Szczególnie różnica dotyczyła tej pierwszej – w art. 120 § 15 KK określono, że tajemnicę państwową stanowią „wiadomości, których ujawnienie osobom nieuprawnionym może narazić na szkodę bezpieczeństwo lub inny ważny interes polityczny lub gospodarczy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W rozdziale 34 zatytułowanym „Przestępstwa naruszenia tajemnicy państwowej i służbowej” zawarto szereg przepisów karnych związanych z ujawnieniem wspomnianych tajemnic, zarówno umyślnym, jak i nieumyślnym.

 

Siedziba Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w okresie PRLu
Siedziba Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w okresie PRLu

Jedną z najważniejszych dat dla ochrony informacji niejawnych był 14 grudnia 1982 r., kiedy to Sejm uchwalił Ustawę o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej. Po raz pierwszy pojęcie tajemnicy państwowej zostało zdefiniowane tak szczegółowo. Została za nią uznana wiadomość, „której ujawnienie osobom nieupoważnionym” mogło narazić na szkodę „obronność, bezpieczeństwo lub inny ważny interes Państwa”. Stworzono obszerny katalog wiadomości, które zostały objęte ustawową ochroną. Dotyczyły one m.in. stanu systemu obronnego państwa, organizacji organów ochrony porządku i bezpieczeństwa publicznego, istotnych z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa prac naukowo-badawczych, działalności banków, treści umów międzynarodowych oraz szczegółów przygotowań i negocjacji w sprawie ich zawarcia. Dokonano również klasyfikacji tajemnicy państwowej (wyższa klauzula – „tajne specjalnego znaczenia” oraz niższa – „tajne”) i tajemnicy służbowej (klauzula „poufne”).

 

III RP

Pomimo przemian ustrojowych, ambicji wstąpienia przez Polskę do struktur organizacji międzynarodowych  i długoletniej krytyce, ustawa z 1982 r. czekała aż siedemnaście lat na następczynię. Zgodnie z art. 2 pkt. 1 Ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych tajemnicę państwową stanowiła informacja niejawna, której nieuprawnione ujawnienie mogło spowodować „istotne zagrożenie dla podstawowych interesów Rzeczypospolitej Polskiej, a w szczególności dla niepodległości lub nienaruszalności terytorium, interesów obronności, bezpieczeństwa państwa i obywateli, albo narazić te interesy na co najmniej znaczną szkodę”. W Załączniku Nr 1 do ustawy zawarto wyliczenie trzech kategorii informacji stanowiących tajemnicę państwową. Klauzule „ściśle tajne” i „tajne” dotyczyły informacji związanych z obronnością, bezpieczeństwem państwa i porządkiem publicznym, a także z ważnym interesem państwa. Podlegały one ochronie przez 50 lat od ich wytworzenia. Wyszczególniono również dwie klauzule dla tajemnicy służbowej – „poufne”, w przypadku gdy ich nieuprawnione ujawnienie powodowałoby szkodę dla interesów państwa, interesu publicznego lub prawnie chronionego interesu obywateli (chronione 5 lat od wytworzenia) oraz „zastrzeżone”, których nieuprawnione ujawnienie miało powodować szkodę dla prawnie chronionych interesów obywateli albo jednostki organizacyjnej (dwuletnia ochrona).

 

Konieczność dostosowania do nowych zagrożeń związanych z rozwojem technologicznym oraz objęciem przez Polskę przewodnictwa w Radzie Unii Europejskiej w połowie 2011 roku były głównymi motorami uchwalenia kolejnej ustawy o ochronie informacji niejawnych – ustawy z dnia 5 sierpnia 2010 r. Obowiązuje ona pod początku 2011 roku do dziś.

 

 

Bibliografia:

  • Góryński G., Prawne podstawy ochrony informacji niejawnych w Polsce, [w:] Colloquium Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych AMW Kwartalnik 1/2013, Gdynia 2013,
  • Polok M., Ochrona tajemnicy państwowej i tajemnicy służbowej w polskim systemie prawnym, Warszawa 2006,
  • Smykła S., Najważniejsze zmiany w systemie ochrony informacji niejawnych wprowadzone przez nową ustawę o ochronie informacji niejawnych, [w:] Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego 3/2010, Warszawa 2010,
  • Sprengel B., Ochrona informacji niejawnych w polityce władz oraz działalności administracji cywilnej i wojskowej Drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Zeszyty naukowe Wyższej Szkoły Administracji i Biznesu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni Bezpieczeństwo 1(13)2010, Słupsk 2010,
  • Policja – Biuro Ochrony Informacji Niejawnych, Zarys historyczny ochrony informacji niejawnych w Polsce (www.policja.pl – dostęp 15.08.2014 r.).