Skip to content

„Nowe wychowanie” wg Marii Montessori, czyli o zanegowaniu powszechnie przyjętych metod wychowawczych

Maria Montessori żyła w latach 1870–1952. Urodziła się w Chiaravalle, w środkowej Italii. Była jedną z pierwszych kobiet – lekarzy we Włoszech, a jednocześnie antropologiem i pedagogiem. Swoje życie poświęciła pracy, nieistotna była dla niej rasa, narodowość czy  status materialny podopiecznych. Jej życiową misją stało się odkrywanie dziecka, jego możliwości oraz potrzeb. Dzięki wieloletnim obserwacjom i doświadczeniu stworzyła psychologiczne, pedagogiczne i filozoficzne zasady pracy z dziećmi. Wykorzystanie metod empirycznych w swych badaniach zaowocowało skonstruowaniem nowatorskiej metody wychowawczej.

Pomysł studiowania medycyny przez Montessori spotkał się z negatywnym odzewem ze strony bliskiego jej środowiska. Jednak nie przejmowała się tym i odpowiadała: „Ja wiem, że zostanę lekarzem”[1].  W 1896 roku uzyskała doktorat z psychiatrii i przyjęła asystenturę w szpitalu San Giovani. Prowadziła też własną praktykę lekarską. Pewnego dnia podczas pracy zauważyła upośledzone dzieci bawiące się resztkami chleba, co dało jej impuls do stwierdzenia, że dzieci potrzebują nie tyle opieki klinicznej co zabiegów wychowawczych. Obserwacje te skłoniły Montessori do zainteresowania się pedagogiką specjalną. Zgłębiała swoją wiedzę dzięki dziełom francuskich lekarzy – pedagogów. Samodzielne studia oraz praca z upośledzonymi dziećmi zaczęły przynosić zaskakujące wyniki. Przykładem tego może być fakt, iż dzieci uzyskały dobre wyniki egzaminów wstępnych do szkoły powszechnej. Zastosowane rozwiązania praktyczne francuskich lekarzy połączone z pomysłami Montessori dały niesamowite efekty, zwłaszcza w dziedzinie czytania i pisania[2].

Maria Montessori
Maria Montessori

W 1901 roku Montessori podjęła studia z antropologii, psychologii eksperymentalnej, higieny i filozofii na Uniwersytecie Rzymskim. Był to dowód ogromnego zainteresowania dzieckiem oraz zastosowania wcześniej zdobytych doświadczeń w pedagogice. Rok ten był także bardzo ważny w rozwoju „nowego wychowania”, które zaczynała stosować Montessori. Została wtedy wydana praca Ellen Key pt. „Stulecie dziecka”, gdzie uwydatniony został pajdocentryzm, czyli postawienie dziecka w centralnej pozycji w procesach edukacyjnych, a opierający się także na przekonaniu o względnej doskonałości jego zadatków wrodzonych[3].

Maria Montessori została zaproszona przez inżyniera Edwarda Talamo, dyrektora generalnego rzymskiego Instytutu Beni Stabili, aby zajęła się organizacją szkół dziecięcych w domu. Pomysł ten miał polegać na tym, aby zebrać wszystkie dzieci w wieku od 3 do 7 lat, które zamieszkiwały wraz z rodzinami w tym samym budynku i zgromadzić je w sali pod dozorem nauczycielki, żyjącej również w tym domu. Pierwsza taka szkoła Casa dei Bambini została otwarta 6 stycznia 1907 roku w dzielnicy św. Wawrzyńca w Rzymie w ogromnym domu ludowym, gdzie mieszkały tysiące ludzi. Opiekę nad dziećmi sprawowała Montessori oraz niewykwalifikowane pomoce, które z czasem przeszkolono[4].

Do Casa dei Bambini matki mogły posyłać wszystkie swoje dzieci nie będące w wieku szkolnym. Miały one zapewnioną odpowiednią opiekę oraz wychowanie. Według Montessori głównym obowiązkiem matki było zadbanie o stronę fizyczną i moralną dziecka. Jednak gdy rodzina miała na nie negatywny wpływ, co odbijało się na zachowaniu w szkole, dziecko było odsyłane do domu. Raz w tygodniu dyrektor wzywał matki na rozmowy, podczas których udzielał im rad w zakresie wychowania moralnego oraz higieny i moralności praktycznej. Dyrektor obowiązany był do mieszkania w tym samym budynku, co jego podopieczni, a to miało wywrzeć pozytywny wpływ na wszystkich mieszkańców domu. Casa dei Bambini stanowiła szkołę, gdzie przewidziano miejsce na kąpiel, garderobę oraz kawałek ziemi, który dzieci mogłyby uprawiać. Każdy nauczyciel wiedział, że należy zachować równowagę pomiędzy wychowaniem szkolnym a domowym[5].

Przedszkole posiadało swój ściśle określony regulamin. Głównym celem Casa dei Bambini było bezpłatne zapewnienie opieki nad dziećmi, których rodzice musieli wychodzić do pracy. Instytucja ta zajmowała się wychowaniem, higieną, rozwojem fizycznym i moralnym dzieci. Ogromny wpływ na to miał dobór książek i ćwiczeń, skorelowanych z ich wiekiem. Rodzice nie płacili czesnego, lecz zobowiązani byli posyłać swoje dzieci do sal w odpowiednim ubraniu oraz okazywać szacunek dyrektorowi i wszystkim członkom Casa dei Bambini. Wydalenie z przedszkola było możliwe w przypadku, gdy dziecko nie posiadało odpowiedniego ubioru lub zarówno podopieczni, jak i ich rodzice nie okazywali szacunku  pracownikom placówki[6].

Maria Montessori wraz z dziećmi (źródło: www.bycrodzicami.pl)
Maria Montessori wraz z dziećmi (źródło: www.bycrodzicami.pl)

Montessori, chcąc ułatwić kontrolowanie procesu rozwojowego dziecka, skonstruowała przyrząd do mierzenia wzrostu, które to badanie należało wykonywać raz w miesiącu w pozycji stojącej i siedzącej. Natomiast w pokoju kąpielowym umieściła wagi do cotygodniowego pomiaru przyrostu masy ciała. Lekarz dzięki podstawowym badaniom oraz stałemu nadzorowaniu stanu dziecka wykrywał wady w budowie ciała, stany chorobowe itp., które potem szczegółowo opisywał. Montessori zalecała nauczycielom, by rozmowy z rodzicami kierowali na sprawy rodzinne, dzięki czemu mogliby jak najwięcej dowiedzieć się o sytuacji danego dziecka oraz jego otoczenia. Skutkiem tego miało być stworzenie swego rodzaju monografii rodziny[7].

Najbardziej rewolucyjną zmianę, jaką wprowadziła Montessori do szkół, stanowiło usunięcie ławek. Zleciła zrobienie małych sof z mocno osadzonymi nogami, by się nie chwiały, ale równocześnie miały być na tyle lekkie, aby dwójka dzieci mogła je przenieść. Krzesła te początkowo wykonywano ze słomy, lecz nie spełniały swojej roli, więc zamieniono je na krzesła z lekkiego drewna. Montessori bardzo szczegółowo opisała wygląd tzw. umywalni, która także wchodziła w skład mebli szkolnych. Musiała być bardzo niska, tak aby dziecko nie miało problemu w korzystaniu z niej. Boki umywalni wykonywano z białego drewna, by można było je umyć. Znalazło się tam też odpowiednie miejsce na mydło, gąbkę i ręczniki. Szafki pod względem wysokości nie powinny przekraczać wysokości normalnego stołu, a były długie z dużą liczbą przegródek, zamykanych na kluczyk. Wzdłuż ścian, na wysokości dostępnej dla uczniów, umieszczano tablice szyfrowe oraz skrzynki z ołówkami i ścierkami do wycierania, natomiast na ścianach obrazy przedstawiające sceny rodzajowe[8].

Tak wyglądała sala przygotowana przez Marię Montessori (źródło: www.montessori.zgora.pl)
Tak wyglądała sala przygotowana przez Marię Montessori (źródło: www.montessori.zgora.pl)

Maria Montessori przywiązywała ogromną wagę do obcowania z naturą. Szkołę oraz teren wokół niej otaczały rośliny, o które dbały dzieci. Każdy z uczniów w sali miał przypisaną roślinkę, o którą się troszczył. W klasie był też kącik żywej przyrody. Dodatkowo dzieci prowadziły uprawy w ogrodzie. Do wyposażenia klasy zaliczały się przyrządy i urządzenia, pozwalające rozwijać w uczniach postawę badawczą wobec natury. Częste spacery i wycieczki zapewniały bliski kontakt z przyrodą[9].

W Casa dei Bambini Maria Montessori odkryła kluczowe zjawisko, a mianowicie polaryzacji uwagi, które polegało na głębokiej, skoncentrowanej pracy, szczególnym skupieniu na zajęciu. We współczesnej literaturze pedagogicznej można spotkać nazwę zjawisko Montessori. Z upływem lat ciągle udoskonalała stworzony przez siebie materiał dydaktyczny. Podczas prowadzenia obserwacji zauważyła, że dzieci zafascynowane są ciszą, przez co włączyła ją do swojego systemu wychowawczego w postaci tzw. lekcji ciszy[10]. Przede wszystkim zadaniem materiału dydaktycznego było wspomaganie rozwoju dziecka, dlatego często nazywano je materiałem rozwojowym. Musiał być tak przygotowany i rozmieszczony w klasie oraz udostępniany dzieciom, by tworzył logicznie uporządkowaną całość programową[11].

Sukces Casa dei Bambini dał impuls do powstawania kolejnych przedszkoli i szkół. W 1910 roku Montessori podjęła decyzję o rezygnacji ze wszystkich zajęć oraz z wykonywania zawodu lekarza na rzecz udoskonalania swoich metod. Z biegiem lat organizowano coraz więcej kursów i sympozjów pedagogicznych, gdzie Montessori prowadziła wykłady i odczyty. W 1929 roku powałała Międzynarodowe Stowarzyszenie Montessori (Association Montessori International – AMI), które stało się centralną organizacją koordynującą działalność placówek i towarzystw montessoriańskich oraz kształceniem nauczycieli[12].

Jedną z ważniejszych idei, którą udało się wypracować Montessori, to wychowanie do kosmicznej odpowiedzialności za to, co nas otacza. By zrozumieć „wychowanie kosmiczne”, należy wiedzieć, czym jest „teoria kosmiczna”. Na jej podstawie „(…) życie na Ziemi toczy się według kosmicznego planu, jego sensem nie jest uzyskanie na jakiejś nieograniczonej drodze postępu, lecz wywarcie wpływu na otoczenie i osiągnięcie w nim określonego celu.”[13]. Człowiek jest istotą, która tworzy kulturę i jest od niej uzależniony. Montessori często zamiast słowa „kultura” używa określenia „supernatura”, które oznacza obok dzieł kultury w węższym znaczeniu wszystkie osiągnięcia cywilizacyjne człowieka. Ta działalność człowieka jest jego „kosmiczną misją”[14]. Człowiek nie posiada kontroli nad tym, co tworzy. Wówczas należy mu zwrócić uwagę i dołożyć starań w celu poznania ludzkiej indywidualności. Dzieciom należy pomagać już od samego urodzenia, rozwijać ich ukrytą energię, wydobywać inteligencję, mocny charakter i mowę – jest to głównym celem „wychowania kosmicznego”[15].

Pierwsza szkoła założona przez Marię Montessori (źródło: amazingpeopleeducation.com)
Pierwsza szkoła założona przez Marię Montessori (źródło: amazingpeopleeducation.com)

Wraz z odkryciem polaryzacji uwagi, które jak twierdzi Montessori było „kluczem do jej pedagogiki”, doszła do pojęcia normalizacji, czyli osiąganej przez dziecko równowagi wewnątrzpsychicznej i z otaczającym światem. Jej obserwacje dzieci doprowadziły dalej do pojęcia wrażliwych faz, czyli szczegółowych momentów zachodzących w rozwoju dziecka, będących odpowiedzią na impulsy otoczenia. Wówczas, gdy we wrażliwej fazie dojdzie do polaryzacji uwagi, dziecko będzie efektywniej się uczyło. W kolejnych pracach Montessori coraz częściej można się spotkać z terminem absorbujący duch (absorbująca psychika). Jest to charakterystyczna forma rozwoju dziecka w okresie od 0 do 3 roku życia. Z koncepcją wychowania Montessori wiążą się takiej pojęcia jak horme (energia witalna), plan rozwoju zawarty w duchowym/psychicznym zarodku, cebula (wrodzona gotowość do ucznia się) oraz mneme (pamięć witalna)[16].

Montessori, gdy miała 82 lata, planowała wybrać się do Ghany wraz synem, by kształcić tamtejszych nauczycieli co uniemożliwiła nagła śmierć badaczki. Komentarz jej syna dotyczący śmierci, oddał dokładnie cel życia Montessori: „Ona pojechałaby dokądkolwiek, do Ghany i w każdy inny zakątek świata, jeśli tam potrzebowałyby ją dzieci”. Na jej nagrobku, który znajduje się w Holandii widnieje znamienny napis: „Proszę drogie dzieci, które wszystko potrafią, aby razem ze mną budowały pokój między ludźmi na świecie”[17].

Maria Montessori na wieki zaznaczyła swoją obecność w pedagogice. Jej metody pracy z dziećmi sprawdzają się po dziś dzień. Dzięki zastosowaniu się do jej zaleceń w wychowaniu, dzieci są skoncentrowane na swoich zadaniach, dążą do samodzielności, budują wiarę w siebie i z ufnością patrzą na świat. Montessori wiedziała, że dzieci maja wrodzoną chęć do uczenia się, a przy tym nauka ich nie męczy, ale raczej zachwyca i czyni szczęśliwymi.

[1] Cyt. za M. Miksza, Zrozumieć Montessori, Kraków 1997, s. 16

[2] Tamże, s. 16

[3] Tamże, s. 16

[4] Tamże, s. 17

[5] S. Wołoszyn, Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej, tom III, Warszawa 1966, s. 37 – 38

[6] Tamże, s. 39

[7] Tamże, s. 40

[8] Tamże, s. 41 – 42

[9] S. Guz, System pedagogiczny Marii Montessori w teorii i praktyce [w:] Metoda Marii Montessori. Historia i współczesność, red. S. Guz, Lublin 1994, s. 46

[10] J. Jordan, Pedagogika Marii Montessori [w:] TRENDY uczenie w XXI wieku. Internetowy magazyn CODN nr 3, 2005, s. 4 – 5

[11] S. Guz, System pedagogiczny Marii Montessori w teorii i praktyce [w:] Metoda Marii Montessori. Historia i współczesność, red. S. Guz, Lublin 1994, s. 46 – 47

[12] J. Jordan, dz. cyt., s. 5

[13] B. Matyjas, Poglądy pedagogiczne Marii Montessori [w:] Metoda Marii Montessori. Historia i współczesność, red. S. Guz, Lublin 1994, s. 56

[14] H. Ludwig, „Wychowanie kosmiczne” Marii Montessori – alternatywny program wychowania i kształcenia epoce postmodernistycznej [w:] Pedagogika alternatywna – dylematy teorii, red. B. Śliwerski, Łódź – Kraków 1995, s. 151 – 152

[15] B. Matyjas, dz. cyt. s. 57 – 58

[16] M. Miksza, dz. cyt., s. 18 – 19

[17] Tamże, s. 18