Skip to content

Obozy koncentracyjne III Rzeszy – charakterystyka

Dużo powiedziano już na temat obozów koncentracyjnych III Rzeszy. W tym artykule podjęta została próba przedstawienia pokrótce wybranych obozów.

Ravensbrück
Budowa obozu koncentracyjnego Ravensbrück rozpoczęła się jesienią 1938 r. Do wykonania tego zadania skierowano 500 więźniów z niedaleko położonego obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. Do kwietnia 1939 r. więźniowie wybudowali pomieszczenia obozowe. Znajdowało się w obozie 14 baraków mieszkalnych i jeden przeznaczony jako szpital obozowy[1].

Ravensbrück
Ravensbrück

Obóz Ravensbrück powstał z powodu zamknięcia „dzikich” obozów, które były tworzone przez hitlerowców po dojściu NSDAP do władzy w Niemczech. Jednym z takich „dzikich” obozów był obóz w Lichtenburgu. Trafiały tam przeciwniczki ustroju faszystowskiego. W maju 1939 r. zdecydowano, iż 800 kobiet zostanie przeniesionych do obozu Ravensbrück. Było to doskonałe miejsce, gdyż Ravensbrück znajdował się w niedalekiej odległości od Berlina i centrum zarządzania obozami koncentracyjnymi w Oranienburgu. Obóz miał bardzo dogodne położenie. Na zachodzie znajdowało się jezioro Schwedtsee, które oddzielało obóz od miasteczka Fürstenberg. Do jeziora wpadała rzeka Havela. Dzięki temu władze obozu mogły korzystać z transportu wodnego. Na północy i wschodzie znajdowały się rozległe lasy. Jedynie kilometr dzielił obóz od najbliższej stacji kolejowej.
Obóz koncentracyjny Ravensbrück założono w Meklemburgii 18 maja 1939 r. na prywatnym majątku Heinricha Himmlera. Był to jedyny z nazwy kobiecy obóz koncentracyjny. Oczywiście w innych obozach również umieszczano kobiety. W obozie tym znajdował się także oddział dla mężczyzn. Stanowili oni jednak mniejszość.

18 maja 1939 r. do Ravensbrück przybyło 867 kobiet – Niemek i Austriaczek. Do obozu przyjmowano więźniarki z różnych obozów koncentracyjnych. Wyselekcjonowane więźniarki trafiały do obozów zagłady, przede wszystkim do Auschwitz[2]. Dzieje obozu Ravensbrück można podzielić na cztery okresy:
I. Od powstania do wybuchu drugiej wojny światowej – w obozie znajdują się Niemki, które są wrogo nastawione do hitleryzmu oraz Żydówki niemieckie.

II. Od września 1939 roku do sierpnia 1944 roku – do obozu przyjeżdżają transporty więźniów z krajów zdobytych i okupowanych przez Niemcy.

III. Od sierpnia 1944 roku do kwietnia 1945 roku – w tym okresie do obozu przybywa wiele więźniarek z innych obozów.

IV. Ewakuacja i likwidacja obozu[3].

Kobiety w Ravensbrück
Kobiety w Ravensbrück

Na czele Frauenkonzentrationslager Ravensbrück stał komendant obozu, którym był do marca 1942 r. Obersturbannführer Otto Koegel. Następnie stanowisko komendanta objął Hauptsturmführer Fritz Suhren. Jego funkcja trwała od 1 sierpnia 1942 r. do likwidacji obozu, czyli do 30 kwietnia 1945 r. Wiosną 1945 r.  Fritz Suhren był odwołany do akcji likwidowania mniejszych obozów, dlatego w tym czasie jego funkcję sprawował Sturmbannführer Sauer. W obozie Ravensbrück istniało również stanowisko kierownika obozu żeńskiego. Pierwszym kierownikiem był Obersturmführer Max Sell. Pełnił tę funkcję od 1939 do 1941 r. Następnie stanowisko to obejmował Hauptsturmführer Meyer. Kierownikiem był od 1941 do 1942 r. Od lipca 1942 do końca 1944 r. stanowisko zajmował Hauptsturmführer Brauning, a od stycznia 1945 do kwietnia tego samego roku Obersturmführer Johann Schwarzhuber. Obóz męski miał osobnych kierowników.
Przez 6 lat istnienia obozu znalazło się w nim około 132 tys. więźniarek i więźniów[4]. Wśród nich było około 40 tys. Polek. Należy zaznaczyć, iż w Ravensbrück najwięcej było właśnie Polek, następnie Niemek – 20% i Żydówek – 15%.  W obozie znajdowały się również Rosjanki, Francuzki, Cyganki, Ukrainki, Belgijki, Czeszki, Jugosłowianki, Holenderki, Włoszki, Hiszpanki, Angielki i Norweżki. Przedział wiekowy więźniarek był rozległy. W obozie znajdowały się dziewczynki do 15 roku życia oraz kobiety po 60 roku życiu. Najwięcej było więźniarek od 20-25 roku życia. Najmniejszą liczbę przetrzymywanych stanowiły dziewczynki do 15 roku życia[5].
W obozie zginęło 92 tys. więźniarek i więźniów, co daje bardzo dużą śmiertelność, która wynosiła 70 procent. Było to skutkiem tego, iż od 1941 r. obóz Ravensbrück był nieformalnie obozem zagłady. W tym okresie dokonywano selekcji i decydowano o śmierci poprzez zagazowanie lub rozstrzelanie. W ostatnich latach wojny sytuacja więźniarek pogorszyła się. Do Ravensbrück trafiało wiele transportówz innych obozów. Po powstaniu warszawskim duża liczba Polek znalazła się w niemieckim obozie kobiecym[6].

 

Stutthof

Kolejnym obozem, jest Stutthof, który powstał jako pierwszy na ziemiach polskich. Należy jednak przedstawić krótko genezę jego powstania.
W wyniku traktatu wersalskiego utworzono Wolne Miasto Gdańsk. Od początku swego istnienia stało się przedmiotem niemieckiej akcji rewizjonistycznej. By rozpocząć agresję od strony Gdańska, Hitler wysłał do niego już w 1930 r. Alberta Forstera. Miał on za zadanie doprowadzić do sytuacji, w której Wolne Miasto Gdańsk będzie gotowe do przyłączenia do Niemiec. Forster wzmacniał gdańską NSDAP, by w 1933 r. wygrać wybory do Volkstagu[7]. Hitlerowcy powoli opanowywali wszystkie dziedziny życia w Wolnym Mieście Gdańsku. W Gdańsku powołano specjalny oddział SS, który był znany jako SS-WachsturmbannEimann. Właśnie z nim związana była akcja eksterminacji Polaków i akcja tworzenia obozu Stutthof. Oddział został powołany 3 lipca 1939 r. przez SS-Brigadeführera Johannesa Schäfera.
Sztutowo położone jest u nasady Mierzi Wiślanej. Obóz utworzono na zachód od wsi, w bliskiej odległości od drugiej wsi Stegny. Teren obozu znajdował się 36 km od Gdańska. Dookoła miejsca, gdzie powstał obóz, rozciągał się las przez prawie 2 km. Obóz z każdej strony okrążony był wodą: od północy morze, od wschodu i południa sieć kanałów i bagna, od zachodu Wisła.  Klimat nie był korzystny dla ludzi, którzy nie byli odpowiednio żywieni. Ucieczka z obozu była bardzo trudna, a praktycznie niemożliwa. Utrudniały ją warunki geograficzne, ale również miejscowa ludność, która zamieszkiwała Sztutowo i Stegnę. Hitlerowcy uprzedzili ludzi, że w obozie będą przetrzymywani nieposłuszni Polacy i przestępcy. Położenie i komunikacja obozu była dogodna dla interesów polityki hitlerowskiej[8].

Stutthof
Stutthof

W połowie sierpnia 1939 r. z więzienia przy ul. Schiestange w Gdańsku wysłano kilkunastu rzemieślników, więźniów kryminalnych, by wycięli w Stutthofie około 1 ha lasu. Na tym obszarze pojawiło się ogrodzenie, namioty oraz wiata[9]. Budowa właściwego obozu zaczęła się 2 września 1939 r. razem z pierwszym transportem więźniów. Budowa obozu była organizowana według ściśle określonego planu. Prace były nadzorowane przez SS-Oberscharführera Otto Neubauera. Natomiast techniczna grupa pracy sprawowała kontrolę nad pracami budowlanymi. Nazywano ją Baubüro. Zajmowano się opracowywaniem planu budowy i projektowaniem baraków[10].
23 listopada 1941 r. obóz Stutthof został przejęty przez Inspektorat Obozów Koncentracyjnych w Oranienburgu. Od tego momentu rozpoczyna się gwałtowna rozbudowa obozu. Heinrich Himmler kazał tak powiększyć obóz, by zmieściło się jeszcze 200 tysięcy jeńców radzieckich oraz więcej warsztatów obozowych.

Do budowy Nowego Obozu zatrudniono różne komanda więźniów oraz firmy prywatne. Na początku zbudowano 30 baraków. W 1942 roku do obozu przysłano piec krematoryjny. Działał tylko pół roku. W późniejszym czasie zbudowano dwa piece krematoryjne i komin. W 1944 roku zbudowano tzw. Obóz Specjalny. Mieściły się w nim baraki, w których przebywali więźniowie oraz jeden barak gospodarczy. W tym samym roku utworzono Obóz Żydowski[11].

Stutthof - makieta obozu
Stutthof – makieta obozu

Trudno ustalić, kto kierował obozem Stutthof, gdyż załoga zmieniała się kilkakrotnie. Problem związany jest z tym, iż brakuje dokumentów, w których na pewno zapisane były nazwiska esesmanów[12]. Do 1942 r. komendantem obozu był Hauptsturmführer, a następnie Sturmbannführer Max Pauly. Dowodził 130 brygadą SS w Gdańsku. Jednym z głównych pomocników i jednym z zastępców Pauly’ego był Obersturmführer Franz Christoffel. Był on szczególnie brutalnym człowiekiem. Drugim zastępcą był Obersturmführer Kurt Mathesius. W 1941 roku zastępcami Pauly’ego byli Obersturmführer Albert Schwarz i Obersturmführer Alfred Dittman. Strasznym traktowaniem więźniów charakteryzował się Obersturmführer Erich Gust. Prawdopodobnie był Polakiem. Obersturmführer Richard Reddig był jednym z niewielu oficerów, którzy znajdowali się w obozie przez cały okres jego istnienia. Był on dowódcą jednej z kampanii wartowniczych. W obozie nazywano go sadystą. Po odejściu Pauly’ego komendantem w Stutthofie został Sturmbannführer Paul Werner Hoppe. Piastował ten urząd do kwietnia 1945 roku. Istotną rolę odgrywał zastępca komendanta Hauptsturmführer Teodor Meyer. W latach 1944-1945 Hauptsturmführer Sette był drugim Schutzhaftlagerführerem. Nie był sadystą jak inni. Jednak był zbyt naiwny, by Meyer liczył się z jego zdaniem. Ogromne znaczenie odgrywali oficerowie esesmani lekarze, m.in. naczelny lekarz Hauptsturmführer dr Otto Heidl. Ostatnim komendantem obozu Stutthof był Hauptsturmführer Paul Ehle. W 1944 r. cała załoga liczyła ponad 800 osób.
Strażą centralną obozu byli SS-mani podzieleni na trzy kompanie i pełniący kolejno służbę. Nazywano ich Postenami. W załodze obozu oprócz mężczyzn znajdowały się również Wachmanki-kobiety, tzw. SS-Aufseherinnen. Na początku było ich kilka, lecz po rozbudowie obozu przez przybycie Żydówek, liczba Wachmanek się zwiększyła[13].
W ciągu 6 lat przebywało w Stutthofie około 120 000 ludzi, 25 narodowości, obywateli 19 krajów Europy. Od momentu kiedy obóz Stutthof stał się obozem koncentracyjnym, można mówić o Stutthofie jako obozie międzynarodowym. Coraz większą liczbę więźniów stanowili Rosjanie, Duńczycy, Norwegowie, Litwini, Łotysze, Francuzi, Niemcy i Żydzi. W obozie kobiecym znajdowały się w większości Polki, w późniejszym okresie przybywały w transportach także Rosjanki, Białorusinki, a w 1944 r. pojawiła się grupa Niemek i Żydówek[14].
W Stutthofie zginęło 65 000 osób, w tym 40 000 w obozie centralnym i podobozach do 25 stycznia 1945 roku i ponad 25 000 w obozie i na trasach ewakuacji przez ostatnie trzy miesiąca trwania wojny. Jednak nie dla wszystkich data 9 maja 1945 roku oznaczała wolność. Tysiące ludzi zmarło zaraz po wyzwoleniu z powodu wycieńczenia i chorób nabytych w obozie[15].

 

Auschwitz-Birkenau

Pomysł założenia w Auschwitz obozu koncentracyjnego wyszedł z Urzędu Wyższego Dowódcy SS i Policji we Wrocławiu, którego dowódcą w tamtym czasie był SS-Gruppenführer Erich von dem Bach-Zelewski. Inspektor policji i służby bezpieczeństwa SS-Oberführer Arpad Wigand już pod koniec 1939 r. przedstawił wniosek założenia obozu w Auschwitz. Swą decyzję argumentował tym, iż na Śląsku i w Generalnym Gubernatorstwie ruch oporu jest coraz silniejszy, dlatego należy rozpocząć masowe aresztowania. Wiązało się z tym założenie nowego obozu, gdyż już istniejące nie pomieściłyby takiej ilości ludzi aresztowanych. Na dodatek w Oświęcimiu znajdowały się koszary, które były idealne do osadzenia więźniów. Dogodne położenie koszar pozwalało hitlerowcom na odcięcie od świata obozu i jego rozbudowę. Z rozkazu Inspektoratu Obozów Koncentracyjnych na początku roku 1940 w Oświęcimiu pojawiły się dwie komisje. Drugiej komisji przewodniczył Rudolf Höss. Na podstawie jego raportu Heinrich Himmler rozkazał utworzenie obozu koncentracyjnego w Auschwitz. Inspektor Glücks postanowił, iż Höss zostanie komendantem obozu. Nastąpiło to dnia 5 maja 1940 r.
Po oświadczeniu tej wiadomości Höss przybył do Auschwitz. Miał do dyspozycji 200 Żydów, których dostarczył miejscowy burmistrz. Nowy komendant przystąpił do budowy obozu na przedmieściu Oświęcimia, tzw. Zasolu.

Auschwitz-Birkenau
Auschwitz-Birkenau

14 czerwca 1940 r. do Auschwitz przybył pierwszy transport więźniów. Znajdowało  się w nim 700 osób. Załoga obozowa coraz bardziej się powiększała. Heinrich Himmler 1 marca 1941 r. po raz pierwszy pojawił się w obozie. Stwierdził, iż należy rozbudować obóz tak, by pomieściło się w nim 30 tys. ludzi. Podczas tej wizyty zadecydował, że konieczne jest wybudowanie drugiego obozu dla 100 tys. jeńców wojennych. Wtedy postanowiono o budowie obozu w Birkenau. Prace rozpoczęły się w październiku 1941 r. W Auschwitz pojawił się szef Grupy Urzędów C z Głównego Urzędu Gospodarki i Administracji SS, dr inż. Heinz Kammler. Jego zdaniem w Birkenau należało zbudować obóz mieszczący 200 tys. jeńców. Przystąpiono do budowy poszczególnych części obozu, które nazywano odcinkami[16].
22 listopada 1943 r. Auschwitz został formalnie rozgraniczony na trzy obozy niezależne od siebie, gdyż był ogromnym kompleksem obozowym, co utrudniało władzom hitlerowskim zarządzanie. Obozem macierzystym był Auschwitz I w Oświęcimiu. 
            Największym z obozów i podobozów, które wchodziły w skład kompleksu Auschwitz, był Obóz Birkenau, czyli Auschwitz II. Obóz istniał 3 lata i spełniał następujące funkcje: zaczęto go budować z myślą, iż będzie obozem dla około 125 000 jeńców wojennych, stał się filią KL Auschwitz, równolegle był ośrodkiem zagłady Żydów. Od 1944 r. zbierano w nim więźniów, którzy mieli być w późniejszym czasie przeniesieni do pracy w głąb Trzeciej Rzeszy.
Pierwszym i największym podobozem KL Auschwitz był obóz w Monowicach, czyli Auschwitz III. W następnych latach stał się centralą podobozów „przemysłowych”. Pierwsi więźniowie pojawili się w Monowicach 26 października 1941 r., w początkach listopada stan wynosił już około 2000 osób[17].
Na czele załogi obozu i stacjonującego na jego terenie garnizonu stał komendant KL Auschwitz. Pierwszym komendantem KL Auschwitz był SS-Obersturmbannführer Rudolf Höss. Stanowisko obejmował od maja 1940 do kwietnia 1943. Po nim funkcję tę pełnił od listopada 1943 do maja 1944 SS-Oberturmbannführer Arthur Liebehenschel. Ostatnim komendantem był SS-Sturmbannführer Richard Baer.

Plan obozu w Auschwitz
Plan obozu w Auschwitz

Po pierwszej reformie organizacyjnej kompleksu obozowego KL Auschwitz komendantami obozu w Birkenau od listopada 1943 do listopada 1944 r., byli kolejno SS-Sturmbannführer Friedrich Hartjenstein i SS-Hauptsturmführer Josef Kramer. Komendantem KL Auschwitz III był od listopada 1943 r. SS-Hauptsturmführer Heinrich Schwarz. Komendant kierował obozem i garnizonem SS jednoosobowo. Służbowo podlegał Inspektoratowi Obozów Koncentracyjnych. Po włączeniu 3 marca 1942 r. Inspektoratu do Głównego Urzędu Gospodarczo-Administracyjnego SS komendantów obozów koncentracyjnych podporządkowano szefowi Grupy Urzędów D[18].
Biorąc pod uwagę funkcje, jakie pełnił ten obóz, można dojść do wniosku, że przeszedł on w ciągu blisko pięciu lat swego istnienia znamienną ewolucję: od koncepcji obozu kwarantanny, która legła u podstaw decyzji o założeniu obozu w 1940 r., poprzez obóz koncentracyjny − miejsce zagłady przede wszystkim w wyniku pozbawienia ludzi elementarnych warunków egzystencji, do nowego typu obozu stanowiącego połączenie obozu koncentracyjnego typu Dachau, czy Gross-Rosen, z ośrodkiem natychmiastowej zagłady typu Treblinka lub Bełżec. Z uwagi na podstawowe funkcje, jakie pełnił KL Auschwitz, w jego historii można wyróżnić dwa zasadnicze okresy:
I. Od założenia obozu w 1940 r. do pierwszych miesięcy 1942 r., kiedy pełnił on wyłącznie funkcję obozu koncentracyjnego, czyli miejsca w przeważającej mierze powolnej zagłady, będącej wynikiem celowo stworzonych warunków nieludzkiej egzystencji, przede wszystkim zaś głodu;
II. Od pierwszych miesięcy 1942 r. do października 1944 r., kiedy obóz ten, pełniąc nadal  funkcję obozu koncentracyjnego dla więźniów różnych narodowości (od połowy 1942 r. głównie Żydów, Polaków, Cyganów), równocześnie pełnił funkcję największego ośrodka natychmiastowej, masowej zagłady Żydów przywożonych tutaj w ramach akcji zagłady ludności żydowskiej z całej Europy.
W ostatnich dwóch miesiącach istnienia, po unieruchomieniu w październiku 1944 r. komór gazowych, w związku z krytyczną sytuacją militarną III Rzeszy i spodziewaną kolejną ofensywą radziecką, obóz wszedł w stadium ostatecznej likwidacji zakończonej ewakuacją więźniów[19].
Rozpoczęta w 1942 r. masowa deportacja Żydów do KL Auschwitz zmieniła w sposób istotny strukturę narodowościową więźniów. Po trzech miesiącach deportacji, w połowie 1942 r., Żydzi stali się najliczniejszą grupą narodowościową, a ich udział w strukturze narodowościowej więźniów systematycznie rósł. Dokładne dane ilustruje tabela.

Narodowość / Kategoria Liczba
Żydzi 1,1 mln
Polacy 140 – 150 tys.
Cyganie 23 tys.
Jeńcy radzieccy 15 tys.
Inni 25 tys.
Razem ok. 1,3 mln
Źródło: F. Piper, Weryfikacja strat osobowych w obozie koncentracyjnym  w Oświęcimiu, „Dzieje Najnowsze”,  26(1994), nr 2,  s. 16.

Według tabeli do KL Auschwitz deportowano najwięcej Żydów. Następną bardzo liczną narodowością byli Polacy. Wśród innych narodowości największą grupą byli Czesi. W Auschwitz przebywali również Białorusini, Niemcy, Francuzi, Rosjanie, Jugosłowianie, Ukraińcy czy m.in. Grecy, Duńczycy, Węgrzy. W obozie zginęło ok. 1,1 osób, w tym 1 mln Żydów i 75 tys. Polaków.

Jesienią 1941 r. naczelne dowództwo SS razem z Wehrmachtem zadecydowało o zbudowaniu w Lublinie obozu koncentracyjnego. Później obóz w Lublinie znany był jako Majdanek. Nazwa ta pochodzi od wschodniej dzielnicy Lublina „Majdan Tatarski”. Okoliczna ludność nazywała ją Majdankiem. Heinrich Himmler zdecydował jaki charakter otrzyma obóz na tym terenie. Reichführer SS i policji niemieckiej pojawił się w Lublinie w lipcu 1941 r.[20]. Himmler w swej notatce służbowej napisał do dowódcy SS i policji dystryktu lubelskiego Odilowi Globocnikowi, by ten zorganizował w Lublinie obóz koncentracyjny dla 25-50 tys. więźniów „w celu zatrudnienia ich w warsztatach oraz budowach SS i policji”.
Himmler przekazał zadanie budowy obozu koncentracyjnego Globocnikowi, gdyż ten wyróżniał się swoimi planami eksterminacyjnymi, m.in. stworzył rezerwat dla Żydów na Lubelszczyźnie, przeprowadził akcję wyniszczenia inteligencji[21].
Po wydanym rozkazie budowy obozu w Lublinie, Himmler polecił SS-Standartenführerowi Karlowi Ottonowi Kochowi, który był komendantem obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie, zajęcie się organizacją powstającego w Lublinie obozu koncentracyjnego. Szef Urzędu II inż. Heinz Kammler 22 września 1941r. wydał oficjalne polecenie budowy obozu w Lublinie. 27 września 1941 r. zostało wydane następne polecenie, w którym Kammler zaznaczył, iż 1 października w Lublinie i Brzezince powstaną obozy dla jeńców wojennych i prace nad tymi obozami należy rozpocząć jak najszybciej. W ten sposób władze SS chciały przejąć całkowitą kontrolę nad sprawami jeńców wojennych[22].
Teren, na którym powstał obóz był równinny i całkowicie odsłonięty. Dawało to władzom SS ogromną przewagę nad więźniami, gdyż mogli ich bardzo dobrze obserwować i uniemożliwiać ucieczki. Majdanek wyróżniał się spośród innych obozów koncentracyjnych czy masowej zagłady. Był umiejscowiony w pobliżu dużego miasta i ruchliwej trasy[23].
Tak jak w każdym obozie, w Lublinie najwyższą władzę sprawował komendant. Jego obowiązkiem było policyjne zabezpieczenie obozu, a w przypadku zaatakowania obozu przez partyzantów, miał kierować obroną. Do listopada 1941 r. komendantem był SS-Hauptsturmführer Hermann Hackmann. Następnie SS-Standartenführer Karl Otto Koch. Funkcję pełnił od listopada 1941 do sierpnia 1942. Później komendantem był SS-Obersturmbannführer Max Koegel. Stanowisko obejmował od sierpnia do października 1942 r. Kolejny na tej pozycji był SS-Sturmbannführer Herman Florstedt. Był on komendantem od października 1942 do listopada 1943. Najwyższą władzę sprawował SS-Obersturmbannführer Martin Weiss od listopada 1943 do maja 1944. Ostatnim komendantem był SS-Obersturmbannführer Arthur Liebehenschel. Pełnił on funkcję do 22 lipca 1944 r.[24].
Pierwszy transport więźniów Majdanka miał miejsce w październiku 1941 r. Przywieziono wtedy 200 jeńców radzieckich z obozu jenieckiego w Chełmnie. Następne transporty przybywały na początku 1942 r. Wtedy warunki były najgorsze, gdyż budowa obozu wciąż trwała, a więźniowie często musieli mieszkać pod gołym niebem[25].
Przez obóz na Majdanku przeszli obywatele 28 państw, m.in. Polski, Niemiec, Turcji, Albanii, Austrii, Chin, Danii, Finlandii, Francji. Najwięcej więźniów było pochodzenia polskiego. Najprawdopodobniej 60% więźniów stanowili Polacy. W obozie znajdowała się tez duża liczba obywateli ZSRR i Czechosłowacji. Należy zaznaczyć, iż na Majdanku znajdowało się dużo dzieci – ok. 6%. Wynika to z faktu, że przesiedlano młodych więźniów z Zamojszczyzny. Najwięcej osób mieściło się w przedziale wiekowym 30-39 lat[26].

 

[1] S. Sterkowicz, Kobiecy obóz koncentracyjny Ravensbrück, Włocławek 2006,  s. 35.

[2] Ibidem, s. 31-33.

[3] W. Kiedrzyńska, Ravensbrück: kobiecy obóz koncentracyjny, Warszawa 1965, s. 23-24.

[4] Ibidem, s. 39-40.

[5] Z. Kołakowski, Hitlerowskie obozy koncentracyjne, wyniszczenia i zagłady: 1933-1945, Bydgoszcz 2004, s. 230.

[6]  S. Sterkowicz, op. cit., s. 35.

[7]  M. Gliński, Geneza obozu koncentracyjnego Stutthof na tle hitlerowskich przygotowań w Gdańsku do wojny z Polską, „Stutthof. Zeszyty Muzeum”, nr 3, 1979, s. 31.

[8] J. Kosiński, Niemieckie obozy koncentracyjne i ich filie, Stephankirchen, 1999, s. 673.

[9] K. Dunin-Wąsowicz, Obóz koncentracyjny Stutthof, Gdańsk 1970, s. 44.

[10] E. Ferenc, Budowa i rozbudowa obozu koncentracyjnego Stutthof (2 września 1939-31 grudnia 1944), [w:] Stutthof – hitlerowski obóz koncentracyjny, Warszawa 1988, s. 106.

[11] Ibidem, s. 107-114.

[12] K. Dunin-Wąsowicz, op. cit. s. 67.

[13] Ibidem, s. 69-75.

[14] R. Butryński, Obóz koncentracyjny Stutthof, http://www.dws-xip.pl/reich/zaglada/oboz19.html, [dostęp z dnia: 19.04.2013].

[15] J. Grabowska, Marsz śmierci. Ewakuacja piesza więźniów KL Stutthof i jego podobozów, Gdańsk 1992, s. 87.

[16] J. Sehn, Obóz koncentracyjny Oświęcim-Brzezinka, Warszawa 1964, s. 13-20.

[17] Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, http://pl.auschwitz.org/h/index.php?option=com_content&task=view&id=3&Itemid=5,
[dostęp z dnia: 1.05.2013].

[18] Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau http://pl.auschwitz.org/h/index.php?option=com_content&task=view&id=21&Itemid=24&limit=1&limitstart=1, [dostęp z dnia: 1.05.2013].

[19] F. Piper, Weryfikacja strat osobowych w obozie koncentracyjnym  w Oświęcimiu, „Dzieje Najnowsze”,  26(1994), nr 2, s. 17.

[20] Z. Murawska Gryń, E. Gryń, Obóz koncentracyjny Majdanek, Lublin 1987, s. 7.

[21] J. Marszałek, Majdanek, Warszawa 1981, s. 17.

[22] Ibidem, s. 20.

[23] Z. Murawska Gryń, E. Gryń, op. cit., s. 9.

[24] J. Kosiński, op. cit., s. 434.

[25]Z. Murawska Gryń, E. Gryń, op. cit., s. 21, 40.

[26] J. Marszałek, op. cit., s. 69.