Skip to content

Pokłosie hiszpańskiej wojny domowej

Dwudziestego dziewiątego marca 1939 roku upadł ostatni bastion republikański w Hiszpanii. Wojnę domową w Hiszpanii została wygrana przez siły prawicowe. Zwycięstwo to było okupione śmiercią wielu wojskowych a przede wszystkim cywilów. Ten niespełna trzyletni konflikt miał ogromny wpływ na sytuację Hiszpanii w XX wieku, ale również na kształt polityczny europy oraz opinię społeczną i popkulturę.

Przyczyn klęski strony republikańskiej można dopatrywać się w wewnętrznym podziale strony lewicowej. Szczególnie widoczne były konflikty komunistów z innymi ugrupowaniami. Duże wpływy na sytuację panująca wewnątrz frontu republikańskiego miał Związek Radziecki, który poprzez Komintern wywierał wpływ na działaczy komunistycznych. Dodatkowo Rosja jako sojusznik i główny dostawca broni uzależnił od siebie rząd republikański Hiszpanii. Konflikty wewnętrzne zakończono poprzez czystkę wśród lewicy. Pierwsze mordy dotknęły trockistów i anarchistów. Działaniami likwidacyjnymi wśród „wrogów” kierował sowiecki wysłannik NKWD Aleksander Orłow. Pierwsze zabójstwa dokonywane były potajemnie. Po opanowaniu przez stalinowców milicji wzrósł terror. Masowo aresztowano, torturowano i mordowano wszystkich podejrzanych o „zdradę”. Taki los spotkał między innymi pułkownika Rovira, zwolennika trockizmu, który został zadręczony na śmierć. Inaczej wyglądała sprawa po stronie nacjonalistycznej. Dość szybko doszło do porozumienia, pomimo początkowych sporów. Jednak przywiązanie do tradycji, autorytet Franco a przede wszystkim nienawiść do republikanów, którzy prześladowali Kościół, spowodowało konsolidację prawicy.

Historycy szacują, iż w konflikcie zginęło około 300 000 żołnierzy, a ofiarami głodu i chorób padło 170 000 kolejnych. Prawie 500 000 Hiszpanów udało się na emigrację, uciekając przed represjami. Część z nich ukryła się w Europie, wielu popłynęło za ocean. Cały kraj był spustoszony. Brakowało żywności, zniszczono wiele kościołów i domów. W bratobójczych walkach śmierć poniosło 6 832 księży, zakonników i zakonnic, co stanowiło około 12 procent duchowieństwa. Koniec wojny domowej to dla Hiszpanii początek dyktatury generała Franco, który do końca swojego życia w 1975 roku niepodzielnie rządził krajem. Jego rządy przyniosły dalsze ofiary, których ilość szacuje się na 23 tysiące. Represje objęły pozostałych w Hiszpanii republikanów. W ciągu pięciu kolejnych lat aresztowano i przetrzymywano w ciężkich warunkach walczących liberałów lub rozstrzeliwano.

Wojna domowa w Hiszpanii stała się dla państw europejskich poligonem doświadczalny. Konflikt hiszpański stanowił preludium do drugiej wojny światowej. Na Półwyspie Iberyjskim testowano nową broń i taktyki. Przeprowadzano testy głównie broni niemieckiej, włoskiej i radzieckiej ale również brytyjskiej czy polskiej. W czasie walk zastosowano między innymi czołgi PZKpfw-I, T-26,T-38, BT czy MK-IV. Sytuacja rozgrywająca się na terytorium hiszpańskim została całkowicie wykorzystana przez mocarstwa europejskie, co pozwoliło na udoskonalenie uzbrojenia przed wybuchem II wojny światowej.

Prowadzona w latach 1936-1939 hiszpańska wojna ukazała wyraźnie kierunki panujące w polityce międzynarodowej przed II wojną światową. Wydarzenia, które rozegrały się na Półwyspie Iberyjskim doprowadziły do zacieśnienia stosunków między nazistowskimi Niemcami a faszystowskimi Włochami, co w konsekwencji spowodowało wybuch II wojny światowej. Polityka pacyfizmu prowadzona przez Anglię i Francję zachęcił Hitlera do snucia planów ekspansji Niemiec. Postawa mocarstw zachodnich w stosunku do wojny domowej w Hiszpanii pokazała dążenie obu państw do szerokich ustępstw względem kanclerza Rzeszy, za cenę pokoju.

Hiszpańska wojna domowa wywarła ogromny wpływ na opinie publiczną w Europie i Stanach Zjednoczonych. Świadczy o tych chociażby udział ochotników z wielu państw między innymi Francji, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Rosji, Niemiec, Włoch czy Portugalii. Sprawa hiszpańska cieszyła się również zainteresowaniem w mediach. Do popularnych należały artykuły opisujące sytuację panująca na froncie wojny hiszpańskiej publikowane między innymi przez „The New York Times”, „The Brooklyn Tablet” czy „L’Humanite”. Modnym było opowiedzenie się po jednej ze stron i publiczne wypowiadanie sądów i komentowanie poczynań obu stron. Nieopowiedzenie się po którejś ze stron oznaczało bojkot towarzyski. Cześć z wypowiadających się intelektualistów walczyło jedynie słowem, przekonując społeczeństwo do swoich racji i namawiając do poparcia wybranej strony. Jednak wśród twórców znaleźli się i tacy, którzy na własne oczy zobaczyli okropieństwa wojny domowej w Hiszpanii. Do najbardziej znanych ludzi kultury, którzy brali udział w zmaganiach należy Ernest Hemingway. Amerykański autor wstrząśnięty wydarzeniami toczącymi się na Półwyspie Iberyjskim napisał jedna powieść „Komu bije dzwon” opisującą działania oddziału partyzanckiego walczącego po stronie republikańskiej. Wydarzenia lat 1936-1939 były inspiracją dla wielu dzieł literackich. Pisano powieści, wiersze oraz opowiadania. Do takich dzieł należy również utwór „ W hołdzie Katalonii” kolejnego uczestnika wydarzeń toczących się na Półwyspie Iberyjskim Erica Artura Blaira, znanego raczej jako Georga Orwella. Dziełem, które wywarło ogromny wpływ na kulturę oraz postrzeganie wydarzeń hiszpańskich jest namalowany przez Pabla Picasso obraz „Guernica”. Malowidło zostało zainspirowane nalotem bombowym Legionu Kondor na baskijskie miasteczko Guernica.

Wojna domowa w Hiszpanii jeszcze dziś budzi wiele emocji. Wciąż krąży w świadomości mas wiele mitów i stereotypów związanych z wojną domową w Hiszpanii w latach 1936-1939. Niewątpiwie był to niezwykle krwawy konflikt, który odcisnął piętno nie tylko na Hiszpanach, ale na całym kontynencie.