Skip to content

Procesy integracyjne w Europie po II wojnie światowej

Pierwsza i druga wojna światowa doprowadziły do zmiany polityki światowej. Tragiczne wydarzenia tych dwóch krwawych konfliktów przysporzyły, zwłaszcza Europie, wielu problemów ekonomicznych oraz doprowadziły do zmian mentalnych i psychicznych w społeczeństwie. Na skutek największego jak dotychczas konfliktu zbrojnego zginęły miliony Europejczyków, a większość państw Starego Kontynentu została dotknięta zniszczeniami.

Okres powojenny był dobrym momentem do konsolidacji europejskiej. Osłabienie gospodarcze Europy oraz obawa przed wybuchem kolejnej wyniszczającej wojny skłoniła polityków europejskich do poszukiwania nie tyle sprzymierzeńców, co raczej partnerów do odbudowania znaczenia kontynentu. Idee zjednoczeniowe, które zaczęły pojawiać się po II wojnie światowej w Europie, nie były czymś nowym w historii kontynentu. Takie pomysły wielokrotnie, już od starożytności, pojawiały się w umysłach Europejczyków. Starania podejmowano już wcześniej, ale dopiero szok, jaki wywołały w świadomości mieszkańców Europy dwie wstrząsające wojny, sprawił, że ich realizacja stała się możliwa.

Nowy ład powojenny doprowadził do utworzenia dwóch wrogich wobec sobie obozów politycznych. Linia podziału stref wpływów przebiegała przez środkową część Europy. Dlatego w II połowie XX wieku nie mogło dojść do pełnego zjednoczenia wszystkich państw kontynentu. Jednak oba obozy, zachodni i wschodni, prowadziły działania zmierzające do integracji ze swoimi sprzymierzeńcami. Procesy te kształtowały się inaczej, a ich konstruktorzy stosowali inne metody współpracy. O ile w przypadku zachodniej cześć kontynentu możemy mówić o dobrowolnej integracji, o tyle na wschodzie proces ten nie był już tak swobody, a raczej unifikacyjny. Artykuł skupia się na integracji zachodnioeuropejskiej dążącej do zachowania i wzmocnienia wartości demokratycznych, a przede wszystkim na najważniejszych dla historii integracji europejskiej działaniach mających miejsce po II wojnie światowej. Mimo powodzenia zjednoczenia Europejczyków na Zachodzie oraz stałemu dążeniu do pełnej integracji Europy należy pamiętać o tym, że tworzenie wspólnoty europejskiej nie miało przebiegu liniowego, wręcz przeciwnie: możemy wyróżnić pewne okresy intensywnej działalności oraz momenty, w których ten proces zachodził z pewnym osłabieniem.

Przed wskazywaniem wydarzeń, które w latach powojennych miały ogromny wpływ na kształtowanie wyglądu dzisiejszej Unii Europejskiej, warto przybliżyć zdarzenia je poprzedzające. Tuż po zakończeniu II wojny światowej pojawiło się wiele ugrupowań dążących do zjednoczenia Europy. Jednym z nich była m.in. Europejska Unia Federalistów czy Europejska Unia Parlamentarzystów. Idee zjednoczeniowe pojawiały się w różnych kręgach społecznych i politycznych. Były także żywe wśród czołowych polityków państw zachodniej Europy, którzy byli świadomi wyniszczenia swoich państw. W pierwszej kolejności postanowili wspólnymi siłami odbudować gospodarkę. Zdawali sobie sprawę, że tylko dzięki współpracy będą w stanie rywalizować, na arenie międzynarodowej, pod względem ekonomicznym i politycznym z najbardziej wpływowymi państwami świata – USA i ZSRR. Rywalizacja Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego, zwana zimną wojną, przyspieszyła proces jednoczenia Europy.

W drugiej połowie lat czterdziestych podpisane zostały między państwami Europy Zachodniej pierwsze traktaty, których celem była odbudowa infrastruktury oraz gospodarek państw zaangażowanych. Pierwszym przedsięwzięciem było powołanie Unii Celnej Państw Beneluksu we wrześniu 1944 roku. Celem koalicji było utworzenie wspólnej taryfy celnej oraz unii gospodarczej między Belgią, Holandią i Luksemburgiem. Cztery lata później państwa te wraz z Francją i Wielką Brytanią powołały Unię Zachodnią (UZ). Organizacja ta zakładała nie tylko współpracę gospodarczą, ale także społeczną, kulturalną i obronną.

Znaczącą dla integracji europejskiej był założona w 1948 roku Organizacja Europejskiej Współpracy Gospodarczej (OECC). Powstała w celu koordynowania działań w ramach Planu Marshalla, który zakładał pomoc finansową zniszczonej wojną Europie. W jej skład weszło 16 państw, którym Stany Zjednoczone udzieliły funduszy. OECC utworzyła m.in. Europejską Unię Płatniczą w 1950 r., która dbała o system rozliczeń między państwami wchodzącymi w skład organizacji.

Ważnym wydarzeniem dla integracji europejskiej był kongres haski, który odbył się między 7 a 10 maja 1948 r. W zjeździe wzięło udział ponad 800 przedstawicieli z życia polityczno-społecznego i kulturalnego z 25 państw. Spotkanie stało się forum dyskusyjnym, na którym dyskutowano na temat wyglądu przyszłej współpracy europejskiej. W czasie kongresu zarysowały się dwa rozbieżne idei dotyczące kierunku integracji Europy : federacjonizm i konfederacjonizm. W czasie spotkania w Hadze przyjęto trzy rezolucje: kulturalną, polityczną i ekonomiczno-społeczną.

Na fali powojennych idei zjednoczeniowych w maju 1949 roku utworzono Radę Europy, w której skład weszły Belgia, Dania, Francja, Holandia, Irlandia, Luksemburg, Norwegia, Szwecja, Wielka Brytania i Włochy. Celem powołania organizacji była ochrona praw człowieka, wolności demokratycznych oraz współpraca kulturalna członków organizacji. Plany utworzenia struktury skupiającej państwa Europejskie pojawił się już wcześniej, ale dopiero pod koniec lat czterdziestych pojawiła się instytucja, która miała przecierać szlaki w dalszej integracji kontynentu.

Organizacją, która miała duży wpływ na proces integracyjny w Europie, ale co prawda swoim zasięgiem nie objęła wyłącznie państw Starego Kontynentu, była Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO). Ta powstała w sierpniu 1949 roku instytucja o miała charakter polityczno-wojskowym. Głównym celem jej powołania była chęć obrony świata demokratycznego przed atakiem ze strony Związku Radzieckiego i jego państw satelickich. NATO w omawianym okresie miało bardzo silną pozycję w Europie.

Lata pięćdziesiąte to okres intensywnych dążeń do integracji państw Europy Zachodniej. W maju 1950 roku powstał plan stworzenia organizacji, której celem było uregulowanie rynku surowców, takich jak żelazo, stal i węgiel. Belgia, Holandia, Luksemburg, Francja, Republika Federalna Niemiec i Włochy, czyli tzw. „szóstka europejska” podpisały 18 kwietnia 1951 roku traktat w Paryżu, na mocy którego powołano Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS). Organizacja posiadała osobowość prawną, ponadnarodowe kompetencje oraz swoje organy. Misją instytucji było podniesienie wzrostu gospodarczego oraz poziomu życia obywateli państw członkowskich. Zgodnie z ustaleniami „szóstka europejska” miała w przyszłości znieść opłaty wywozowe i przywozowe oraz subwencje na wydobycie węgla i produkcję stali. Powołano cztery organy: Wysoką Władzę, Radę Ministrów EWWiS, Zgromadzenie EWWiS i Trybunał Sprawiedliwość. Najważniejszym ciałem była Wysoka Władza, która stanowiła organ wykonawczy Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali.

Wielka Brytania nie została członkiem EWWiS, ponieważ było to niezgodne z jej polityką zagraniczną i niechęcią do ponadnarodowych rozwiązań. Państwo podpisało jedynie pewne porozumienia dotyczące współpracy „szóstką”. Mimo to Londyn popierał idee zjednoczenia Europy. Premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill podczas przemówienia na uniwersytecie zuryskim podkreślał rolę integracji Europy. Polityk wskazał, że Europejczycy powinni stworzyć coś na podobieństwo Stanów Zjednoczonych Europy. Churchill zachęcał również do integracji na polu militarnym.

Sukces stworzenia Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali doprowadził do ożywienia działań zwolenników integracji. Zaczęto dążyć do zjednoczenia nie tylko na polu gospodarczym, lecz także politycznym i obronnym. W maju 1952 roku przystąpiono do założenia Europejskiej Wspólnoty Obronnej. Planowano stworzenie wspólnej armii europejskiej, formowanej z żołnierzy rekrutowanych z państw członkowskich. Ostatecznie w sierpniu 1954 roku projekt został odrzucony przez francuskie Zgromadzenie Narodowe. Dezaprobata Francji spowodowała porzucenie pomysłu stworzenia wspólnej armii. W tym samym czasie powstała koncepcja Europejskiej Wspólnoty Politycznej. Miała ona koordynować politykę zagraniczną państw członkowskich oraz rozwijać wspólny rynek. Brak zgody na stworzenia Europejskiej Wspólnoty Obronnej doprowadził do odrzucenia również idei powołania Europejskiej Wspólnoty Politycznej.

Mimo niepowodzeń nie zrezygnowano ze stworzenia europejskiego systemu bezpieczeństwa. W październiku 1954 roku przekształcono powstałą w 1948 roku Unię Zachodnią w Unię Zachodnioeuropejską (UZE). Tym razem w jej skład prócz państw Beneluksu, Francji i Wielkiej Brytanii weszły Włochy i Republika Federalna Niemiec. Była to organizacja o charakterze politycznym i obronnym. Jednak UZE nie odgrywała znaczącej roli na arenie międzynarodowej, ponieważ naczelną pozycję zajmowało NATO. Głównymi organami Unii Zachodnioeuropejskiej były Rada, Zgromadzenie i Sekretariat Generalny. UZE odegrała znaczącą role w remilitaryzacji RFN oraz nadzorowaniu powrotu do Niemiec okręgu Saary.

Niepowodzenia stworzenia wspólnoty politycznej i militarnej wskazało zwolennikom integracji, że najskuteczniejszą formą zjednoczenia jest unia gospodarcza. Na przełomie 1952 i 1953 roku opracowano plan stworzenia wspólnoty gospodarczej, która miały objąć nie tylko sektor surowcowy i przemysłowy, lecz także inne. W niedługim czasie powstała komisja, której zadaniem było stworzenie projektu wspólnego rynku europejskiego. Starania instytucji doprowadziły do powołania w 1957 roku Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Euratom). Te dwie organizacje stały się kluczowe dla procesu integracji europejskiej. Europejska Wspólnota Gospodarcza wprowadzała swobodny przepływ osób, usług i kapitałów i dążyła do wprowadzenia wspólnej gospodarki, a następnie unii politycznej. Natomiast głównym celem utworzenia Euratomu było prowadzenie wspólnych badań mających na celu rozwój technologii atomowej. Państwami, które weszły w skład EWG i Euratomu była „szóstka europejska”.

Utworzenie EWG i Euratomu zaniepokoiło Wielką Brytanię, która dotychczas stała z boku i nie angażowała się czynnie w procesy integracyjne. Przyczyną tego stanu była chęć zachowania uprzywilejowanej pozycji w kontaktach ze Stanami Zjednoczonymi i państwami Wspólnoty Narodów (Commonwealth). Aby uniemożliwić dalszą alienację, władze podjęły decyzję o utworzenie strefy wolnego handlu między państwami europejskimi, które nie weszły w skład Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. W ten sposób w 1960 roku powstało Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (EFTA). W jego skład weszło prócz Wielkiej Brytanii sześć państw: Austria, Dania, Norwegia, Portugalia, Szwajcaria i Szwecja.

Jednym ze skutków II wojny światowej było nawiązanie przez państwa europejskie współpracy ekonomicznej i politycznej. Idee zjednoczeniowe funkcjonowały w umysłach europejczyków na długo przed I połową XX wieku, jednak dopiero okropieństwa dwóch wojen światowych spowodowały konsolidacje sił. Powstałe w okresie powojennym instytucje niewątpliwie miały wpływ na kształt dzisiejszej Unii Europejskiej.

Bibliografia :

Jędraszko Andrzej, Na drodze do jednoczenia Europy, Warszawa, 2002, ss. 400.

Łastawski Kazimierz, Historia integracji europejskiej, Toruń, 2006, ss. 359.

Roszkowski Wojciech, Półwiecze. Historia polityczna świata po 1949 roku, Warszawa, 1998, ss. 635.

Tyszkiewicz Jakub, Czapiewski, Edward, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa, 2012, ss. 1008.