Skip to content

Przyczyny wojny domowej w Hiszpanii

Dwudziesty wiek obfitował w wiele konfliktów. Jednym nich była wojna domowa w Hiszpanii tocząca się w latach 1936-1939. Konflikt ten pomimo iż toczył się jedynie na Półwyspie Iberyjskim miał wielkich wpływ na całą Europę. Doszukując się przyczyn hiszpańskiej wojny domowej można zacząć od początku czasów nowożytnych i stosunków społeczno-politycznych, które zaczęły się wtedy formować. Ogromne wpływy w Hiszpanii posiadał Kościół Katolicki, który dzierżył w swoich rękach często nie małe majątki. Dodatkowo należy zwrócić uwagę na silną pozycję wojska oraz objęcie ziemi przez arystokrację, która uciskała lud. Narastające przez wieki antagonizmy znalazły swój upust na przełomie XIX i XX wieku, oraz w kolejnych dekadach XX wieku, aż do wybuchu wojny domowej. Sytuacja polityczna, gospodarcza oraz społeczna państwa była bardzo napięta.

Osłabienie Hiszpanii na arenie międzynarodowej można dostrzec już na początku XIX wieku. Jednak najdotkliwszym ciosem, który bardzo osłabił wpływy królestwa w Europie była wojna toczona w 1898 roku ze Stanami Zjednoczonymi. Na skutek przegranej w wojnie amerykańsko-hiszpańskiej Hiszpania utraciła Kubę, Filipiny, Puerto Rico. Był to koniec hiszpańskiego imperium kolonialnego.

Hiszpania była bardzo zacofanym gospodarczo. Zajmowano się głównie rolnictwem, gdzie 2/3 mieszkańców pracowała na wsi. Wyraźne były napięcia między właścicielami ziemskimi a chłopami, którzy nie posiadali ziemi. Dodatkowo państwo było zróżnicowane pod względem rolniczym. Stosowano różne techniki gospodarowania, często prymitywne i nie przynoszące zysków. Panował głód i ubóstwo, szczególnie na południu gdzie nie było ośrodków przemysłowych, te mieściły się głównie w Katalonii, Kraju Basków i Asturii. Bieda zmuszała wielu Hiszpanów do emigracji do Nowego Świata.

Sytuacja polityczna i gospodarcza Hiszpanii sprawiła, iż przybyłe w drugiej połowie XIX wieku ideologię lewicowe trafiły na podatny grunt. W 1868 roku na Półwysep Iberyjski przybył Giuseppe Fanelli, który był zwolennikiem idei Bakunina. Wśród robotników i chłopów ruch anarchistyczny cieszył się sporą popularnością. Trzy lata później do Madrytu trafia zięć Karola Marksa, Paul Lafargue, który w 1879 roku zakłada Hiszpańską Socjalistyczną Partię Robotniczą. Pod koniec XIX wieku powstają w Hiszpanii pierwsze związki zawodowe – Narodowa Konfederacja Pracy.

Hiszpania była postrzegana jako kraj katolicki i ceniący tradycję. Pojawienie się ruchów lewicowych spowodowało nasilenie konfliktów wewnętrznych w państwie. Przełom wieku XIX i XX to ścieranie się tradycjonalizmu i liberalizmu. Organizowano wystąpienia, manifestację, dochodziło do rozruchów i walk. Powstały dwie Hiszpanię : tradycyjna, katolicka i konserwatywna oraz rewolucyjna, antyklerykalna i separatystyczna. Odpowiedzią na tworzenie się ugrupowań anarchistycznych, socjalistycznych, komunistycznych i republikańskich tworzy się ruch nacjonalistyczny.

Napięta sytuacja wewnętrzna i słaba gospodarka spowodowały neutralność Hiszpanii w czasie I wojny światowej. Lata 1914 – 1918 to czas rozwoju gospodarczego i względnego spokoju. Rozwinięto produkcji, szczególnie wykorzystano surowce naturalne. Prowadzono handel z państwami walczącymi po stronie Ententy, oparty głownie na wywozie surowców. Dopiero lata powojenne przyniosły załamanie gospodarki spowodowane wzrostem bezrobocia. W związku ze zwiększenie liczby ludności nastąpiło przeludnienie miast oraz spotęgowanie niezadowolenia społeczeństwa.

Sytuacja wewnętrzna doprowadziła do kryzysu militarnego, który miał miejsce w latach 1917 – 1920. Ludność domagała się lepszych warunków materialnych. W większych miastach takich jak Madryt, Barcelona i Bilbao doszło do strajków socjalistów, którzy spotkali się z represjami. Sytuacja pogorszyła się jeszcze bardziej w 1921 roku, kiedy miał miejsce kryzys marokański. Armia hiszpańska poniosła klęskę w starciach z plemionami Rifu w Maroku Hiszpańskim. Rosło niezadowolenie z rządów króla Alfonsa XIII, którego obwiniano za niepowodzenie armii w bitwie pod Annualem 10 lipca 1921 roku. Położenie władcy stawało się co raz gorsze. Dlatego by chronić monarchię i nie doprowadzić do obalenia króla Miguel Primo de Rivera doprowadził do bezkrwawego zamachu stanu w 1923 roku. Dyktator wprowadził twarde rządy między innymi delegalizował wszystkie partie poza Hiszpańską Unią Patriotyczną. Prowadził szeroką walkę z bezrobociem, jednak wzrost inflacji doprowadził do załamania rynku. Wysiłki Primo de Rivery nie przyniosły trwałych efektów, gospodarka wciąż była w złym stanie a poparcie społeczeństwa dla socjalistów wzrosło. W styczniu 1930 roku Primo de Rivera podał się do dymisji. Alfons XIII próbując załagodzić sytuację w kraju ogłosił wybory municypalne, które 12 kwietnia 1931 roku wygrywają socjaliści i liberałowie. Dwa dni później ogłaszają powstanie republiki.

Prezydentem został Niceto Alcalá-Zamora, który wprowadza kontrowersyjne reformy. Katalonia i Baskonia otrzymały autonomię, przyznano prawa wyborcze kobietom. Prowadzono agresywną politykę wobec kościoła. Wprowadzono śluby i rozwody cywilne. Palono świątynie i sekularyzowano majątki kościelne. Zakazano prowadzenia religii w szkołach, likwidowano zakony. Trwała nagonka na kler, rozsiewano plotki które podważały autorytet duchownych. Dochodziło do zamieszek, w których podpalano świątynie.

W sierpniu 1932 roku siły prawicowe z generałem Sanjurjo na czele, przeprowadziły nieudany zamach. Skutkiem tego był upadek ówczesnego lewicowego rządu. Kiedy w 1933 roku przeprowadzono wybory wygrały ugrupowania konserwatywne. Codziennością stały się strajki i zamieszki inspirowane przez socjalistów i anarchistów. Doszło do rewolty w Asturii, która została krwawo stłumiona przez rząd. Zabitych zostało 1435 i 2956 rannych robotników. Z powodu udziału osób rządzących, między innymi premiera Alejandro Lerrouxa, w skandalach finansowych rząd prawicowy upadł.

Na początku 1936 roku, 16 lutego przeprowadzono wybory, które wygrał Front Ludowy złożony z partii komunistycznych, socjalistycznych, anarchistycznych, syndykalistycznych i liberalnych. Głośno mówiono o przeprowadzeniu rewolucji socjalistycznej. Stosowano terror wobec przeciwników politycznych. Dochodziło do walk bojówek lewicowych i prawicowych. Działacze ugrupowania prawicowego Falanga 13 kwietnia 1936 roku zabili Manuela Pedragala – sędzie, który skazał na 30 lat więzienia, oskarżonego o zabójstwo sprzedawcę gazet socjalistycznych, członka Falangi. Wydarzenie to zapoczątkowało akty zemsty. Na początku lipca aresztowano przywódce Falangi Jose Antonio Primo de Riverę. W związku z tym 12 lipca członkowie Falangi zamordowali porucznika gwardii Szturmowej i członka Partii Socjalistycznej Jose Castilla. W odwecie Gwardia Szturmowa następnego dnia uprowadziła i rozstrzelała lidera prawicowej opozycji parlamentarnej Calvo Sotelo. Wydarzenie to stało się punktem zapalnym wojny domowej.

Sytuacja w państwie stawała się co raz bardziej napięta. Dowódcy wojskowi w obawie przed wybuchem rewolucji socjalistycznej przygotowali zamach stanu. Siedemnastego lipca 1936 roku rozpoczęło się powstanie, które szybko przerodziło się w wojnę domową, która pochłonęła setki tysięcy istnień.

Bibliografia

  1. Brevor Antony, Walka o Hiszpanię 1936-1939. Starcie totalitaryzmów. Kraków 2009, ss.625.

  2. Chodakiewicz Marek, Zagrabiona pamięć. Wojna w Hiszpanii, Warszawa 2010, ss.168.

  3. Gąsienica – Staszeczek Bogusław, Rewolucja hiszpańska 1931-1936. Geneza i charakter procesów rewolucyjnych w Drugiej Republice, w: Wojna narodowo-rewolucyjna w Hiszpanii 1936-1939, red. W. Włoszczak, s. 7-124.

  4. Kieniewicz Jan, Hiszpania XX wieku : konflikty i ich przezwyciężenie, w : Studia polsko-hiszpańskie. Wiek XX, Warszawa 2004, s. 5-18.

  5. Koszel Bogdan, Hiszpański dramat, Poznań 1991, ss. 266.

  6. Moa Pio, Mity wojny domowej. Hiszpania 1936-1939, Warszawa 2007, ss.624.

  7. Mularska-Andziak Lidia, Neutralność Hiszpanii w I wojnie światowej, w : Studia polsko-hiszpańskie. Wiek XX, red. J. Kieniewicz, Warszawa 2004, s. 19-28

  8. Sobczak Kazimierz, Hiszpania w 1936-1939 wojskowym poligonem doświadczalnym, w : Wojna narodowo-rewolucyjna w Hiszpanii 1936-1939, red. W. Włoszczak, s. 125-169.

  9. A. Tomczyk, „Nad całą Hiszpanią niebo jest bezchmurne!”. Początek antybolszewickiej krucjaty, http://www.patriota.pl/index.php/dzieje-powszechne/hiszpania-boh/47-hiszpania , (dostęp : 16.07.2017 r.)