Skip to content

Ruch opozycyjny w Czechosłowacji po wydarzeniach Praskiej Wiosny – część I

W świetle badań i ustaleń politologicznych ruchy opozycyjne dążą przede wszystkim do zmiany dotychczasowego ustroju  niedemokratycznego w demokratyczny. Aby osiągnąć ten cel, podejmują działania, które podważają autorytet władz, m. in. organizują strajki, rozpowszechniają nielegalną prasę[1]. W Czechosłowackiej Republice Socjalistycznej oraz innych komunistycznych państwach nie możemy mówić o istnieniu opozycji politycznej nielegalnej – co najwyżej opozycji nieuznanej albo nielegalizowanej, gdyż  de iure jej funkcjonowanie nie było zakazane. Mimo to rzadko kiedy  uzyskiwało akceptację ze strony aparatu władzy[2].

Brutalne stłumienie Praskiej Wiosny, odsunięcie od władzy „reformatorów” oraz nastanie rządów Gustava Husáka doprowadziło do powstania w społeczeństwie czechosłowackim atmosfery zniechęcenia i zobojętnienia wobec wydarzeń rozgrywających się na ówczesnej scenie politycznej. Dopiero w II połowie lat siedemdziesiątych zaobserwować można wzrost aktywności opozycyjnej.

Gustáv Husák
Gustáv Husák

 

Doskonałą egzemplifikację tej sytuacji stanowi Karta 77 (Charta 77) – oświadczenie powołujące ruch zostało opublikowane w Pradze na początku stycznia 1977 r. Zgodnie z jego treścią była to „wolna, nieformalna i otwarta wspólnota ludzi różnych przekonań, religii i profesji, którzy podejmują pracę indywidualną oraz kolektywną na rzecz obrony podstawowych praw człowieka oraz praw obywatelskich”[3]. Ugrupowanie to nie chciało być postrzegane jako organizacja o znamionach  politycznych ani takie, którego celem jest obalenie reżimu komunistycznego. Jednakże według Pavla Blažeka Karta 77 realnie była opozycją polityczną, gdyż jej działania suma summarum doprowadziły do zmiany systemu[4].

Karta 77
Karta 77

 

Vaclav Benda, Jiří Dienstbier, Petr Uhl, Ludvik Vaculik, Jan Vladislav – to niektórzy spośród dwustu czterdziestu dwóch sygnatariuszy Karty. Pierwszymi jej rzecznikami (co roku wybierano trzech), którzy zajmowali się m. in. podpisywaniem publikacji i reprezentowaniem ruchu, zostali: dramatopisarz Vaclav Havel, filozof Jan Patočka oraz Jiří Hajek – minister spraw zagranicznych w rządzie Alexandra Dubčeka.

Alexander Dubček
Alexander Dubček

 

Sam A. Dubček nigdy Karty nie podpisał, co argumentował w następujący sposób: „Karta 77 była czeską reakcją na sytuację. W Słowacji zgadzaliśmy się w istocie z każdą jej myślą, ale mieliśmy własne sposoby opowiadania się za głoszonymi przez nią ideałami. (…) Zamiast publicznej akcji (…) tutaj stopniowo i spokojnie kształtowała się opozycja podziemna, złożona przede wszystkim z działaczy katolickich oraz byłych reformatorów”[5].

Karta 77 publikowała liczne dokumenty poświęcone kwestiom polityki, społeczeństwa, kultury. Ponadto jej działalność koncentrowała się na sprawach: nieprzestrzegania przez Komunistyczną Partię Czechosłowacji praw i wolności obywatelskich, zagwarantowanych w konstytucji z 1960 r., a także niewywiązywania się władz z zobowiązań zaciągniętych w 1975 r. na Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie[6]. Oprócz tego wystosowano ponad pięćset listów w obronie osób prześladowanych[7].

W krótkim czasie, reżim Husáka podjął akcję mającą na celu zmarginalizowanie działalności ruchu. Komuniści w swojej „kampanii oszczerstw” przedstawili dotychczasowe działania Karty jako kontrrewolucyjne i antysystemowe. Sygnatariusze na swoją obronę wysuwali argument, iż ich inicjatywa nie ma podłoża politycznego – co oświadczyli w swojej deklaracji[8].

Co więcej władze nakłoniły wielu znanych ówcześnie artystów np. Karela Gotta, Vladimíra Neffa, Helenę Vondračkową do podpisania dokumentu „Za nowe czyny twórcze w imię socjalizmu i pokoju” („Za nové tvůrčí činy ve jménu socialismu a miru”[9]). Opublikowanie 28 stycznia 1977 r. tzw. Antykarty zmierzało do zniechęcenia potencjalnych przyszłych sygnatariuszy Karty 77.

Helena Vondračkowa
Helena Vondračkowa

 

Także sami działacze ugrupowania stali się ofiarami reżimu.  Na początku stycznia 1977 r. został aresztowany V. Havel – postawiono mu zarzuty dywersyjnej aktywności. Taki sam los spotkał innych sygnatariuszy. Oprócz tego, wielu straciło pracę lub zostało wydalonych z kraju. Natomiast J. Patocka po wielogodzinnym przesłuchaniu zmarł z powodu wylewu[10] – jego pamięci V. Havel poświęcił dzieło z 1978 r. „Siła bezsilnych”[11] – uznawane za sztandarowy manifest ruchu obywatelskiego Europy Środkowo – Wschodniej.

Mimo narastającej fali represji, krąg zwolenników Karty wzrastał. Co więcej, dała ona impuls do powstawania innych ruchów opozycyjnych, które przyczyniły się do wybudzenia  czechosłowackiego społeczeństwa z apatii.

 

[1] A. Stepan, On the Task of Democratic Opposition, Journal of Democracy, vol. 1, 1990, No. 2, s. 44 – 46. – podaję za  M. Kubát, Teoria opozycji politycznej, Kraków 2010, s. 37.

[2] M. Novák, Systémy politických stran a základni modely opozice, Sociologický časopis, roč. 31, 1995, č. 3, s. 305 – 320. – podaję za ibidem, s. 30 – 31.

[3] Charter 77, 1 January 1977, [w:] J. Josten, Czechoslovakia: from 1968 to Charter 77. A Record of Passice Resistance, London 1977, s. 20 – 22.

[4] P. Blažek, Typologie opozice a odporu proti komunistickému reżimu. Přehled koncepci a limity bádáni, [w:] Opozice a odpor proti komunistickému reżimu v Československu 1968 – 1989, Praha 2005, s. 19. – podaję za
M. Bankowicz, Zlikwidowane państwo. Ze studiów nad polityką Czechosłowacji, Kraków 2003, s. 40.

[5] A. Dubček, Nádej zomiera posledná, Warszawa 1995, s. 322.

[6] Vide: Le deux porte – paroles de la “Charte 77” avaient adressé en janvier 1977 une question écrite au gouvernement tchécoslovaque, concernant les mesures répressives et discriminatoires contre les signataires de ce document, [w:] Livre Blanc sur la Tchecoslovaquie, Paris 1977, s. 55 – 56.

[7] Dossier Charte 77: Dix ans de courage et de persevarence, La nouvelle alternative, 1987, s. 6. – podaję za M. Bankowicz, op. cit., s. 88.

[8] Texte intégral du Document No 3 du mouvement de la Charte 77 publié le 15 janvier 1977 á Prague, [w:] Livre…, op. cit., s. 57 – 58.

[9] Pełen tekst twn. Antykarty dostępny jest na stronie http://www.totalita.cz/txt/txt_ch77_antit.php

[10] J. Josten, op. cit., s. 2.

[11] Vide: V. Havel, The power of the Powerless [w:] Open letters. Selected writings 1965 – 1990 by Vaclav Havel, ed. P. Wilson, New York 1991, s. 127 – 214.