Skip to content

„Rytuały oczyszczenia na starożytnym Bliskim Wschodzie” S. Nowicki [recenzja]

Praca doktora Stefana Nowickiego „Rytuały oczyszczenia na starożytnym Bliskim Wschodzie” została wydana nakładem oficyny „Nomos”. Praca nosi podtytuł „Studium mezopotamskich, anatolijskich i ugaryckich technik magicznych”. Jest to niezwykła i fascynująca podróż przez tysiąclecia, która pozwala zapoznać się czytelnikowi z często skomplikowanymi obrzędami magii i odczyniania złych zaklęć spotykanych na obszarze tworów politycznych, powstających na wymienionych w podtytule krainach. Ta pełna ciekawych analiz i informacji książka jest bez wątpienia jedną z najlepszych prac poświęconych starożytności na polskim rynku wydawniczym, jaka została opublikowana w minionych latach.

nowicki_mala

Stefan Nowicki jest badaczem wykształconym na Uniwersytecie Marii Curie – Skłodowskiej w Lublinie, gdzie ukończył studia historyczne. Pracę doktorską z zakresu literaturoznawstwa akadyjskiego obronił w 2007 roku na Uniwersytecie Warszawskim. Od 2008 roku jest pracownikiem naukowym w Instytucie Studiów Klasycznych, Śródziemnomorskich i Orientalnych Uniwersytetu Wrocławskiego.

Autor zaznacza, że jego książka powinna przedstawiać rytuały magiczne niejako reprezentatywne dla całego Bliskiego Wschodu, mimo iż skupia się tylko na trzech grupach źródeł: mezopotamskich z trzeciego tysiąclecia p.n.e., anatolijskich z czasów funkcjonowania imperium Hetytów w drugiej połowie drugiego tysiąclecia p.n.e. i syryjskich z czasów państwa Ugarit z XIV/XIII wieku p.n.e. Nowicki wyjaśnia przyjęcie takiego założenia przenikaniem się kultur. Mieszkańcy starożytnego Wschodu byli niezwykle tolerancyjni i w żaden sposób nie starali się uniemożliwiać praktyk religijnych wyznawcom innych bóstw. Jak zauważa badacz nawet w przypadku konfliktu militarnego starano się raczej przeciągnąć boga przeciwnika na swoją stronę niż go obrazić. Nie negowano także istnienia innych bóstw np.: bóstw opiekuńczych innego miasta czy ludu. W razie potrzeby, czysto pragmatycznie podchodząc do kwestii kultowych, oddawano cześć bogom innych ludów, nawet jeśli byli to przeciwnicy (s. 14). Należy zauważyć, że wybór tekstów akurat z tych trzech ośrodków i z wymienionych wcześniej okresów jest dobrym pomysłem. Mezopotamia to centrum życia cywilizacji Żyznego Półksiężyca i siedziba wielu często potężnych tworów politycznych. Hetycka Anatolia w drugiej połowie drugiego tysiąclecia p.n.e. to przykład jednego z potężniejszych krajów regionu. Ugarit zaś niejako zamyka „klasyczny” okres historii starożytnego Wschodu. Spustoszenie tego ważnego dla Syropalestyny miasta około 1200 roku p.n.e. podczas rozpadu systemu równowagi mocarstw jest klamrą, którą zapewne umyślnie wybrał autor.

Praca autora została podzielona na trzy zasadnicze części. W części pierwszej Nowicki wprowadza czytelnika w zagadnienia dotyczące teorii religii, magii i rytuału oraz dyskusję na temat tego, w jaki sposób historyczne i współczesne metody badawcze mogą mieć wpływ na próbę opisania obrzędów magicznych na obszarze starożytnego Bliskiego Wschodu.

W części drugiej autor stara się przedstawić ideologiczne podstawy magii regionu. W myśl przedstawionej już wcześniej tezy autora o przenikaniu się elementów różnych wierzeń, ta część książki ma na celu uwypuklenie wspólnych dla wszystkich kultur regionu elementów np.: dotyczących budowy i funkcjonowania świata. Autor wyjaśnia czytelnikowi podstawowe założenia religii i panteony bóstw w Mezopotamii, Ugarit i w Anatolii u Hurytów i Hetytów. Opis ten jest bardzo skrótowy i może co bardziej dociekliwych czytelników lekko rozczarować. Należy zauważyć, że Nowicki opiera też niemal wszystkie ustępy dotyczące bóstw regionu na „Słowniku mitologii Mezopotamii” Blacka i Greena, który choć jest pracą klasyczną, maksymalnie upraszcza prezentowane zagadnienia. Dobrym przykładem takiego uproszczenia jest historia Tiamat. Motyw bogini Tiamat, zabitej przez dobrego boga Marduka, wymagałby szerszego zweryfikowania przez autora, który wszystkie informacje o bogini czerpie od Blacka, Greena i Kapełuś (ponadto praca Kapełuś widnieje w bibliografii pod inną datą wydania niż w przypisie wewnątrz tekstu). Autorzy słownika podkreślają na przykład, że trudno jednoznacznie opisać, jak miała wyglądać bogini, a przecież liczne wersje mitu opisują ją jako złego potwora – smoka. Semicki motyw walki Marduka ze smokiem Tiamat wszedł właśnie pod taką postacią do irańskiego mitu o Kejanidach mitycznych pierwszych władcach świata.

Cześć trzecia, która stanowi zasadniczą treść książki omawia techniki magiczne stosowane na obszarze Bliskiego Wschodu w starożytności.  Zestaw praktyk, który wybrał autor, jest niezwykle interesujący. Rytuały związane ze zmyciem z siebie winy tradycyjnie kojarzymy z ablucjami w wodzie, co poniekąd jest wytworem naszej kultury. Z książki dowiadujemy się jednak, że obecny współcześnie w naszym kręgu kulturowym związek między zmyciem z siebie grzechu a działaniem uświęconej wody funkcjonował u ludów semickiej grupy językowej już bardzo dawno (s. 104). Co ciekawe dla starożytnych nieczystość będąca przyczyną gniewu bóstwa mogła zostać absorbowana przez różne przedmioty. Nowicki wymienia wśród nich sól, ciasto, wełniane nici i wilgotne bochenki chleba. Przytacza interesujący fragment tekstu dotyczącego oczyszczenia z nieczystości syna hetyckiego kapłana (s. 176). Wartość tej części pracy podnoszą przytaczane przez autora przekłady tekstów z zachowanych tabliczek z pismem klinowym. Czytelnik poznaje więc poszczególne praktyki magiczne, czasem niezwykle oryginalne jak choćby rozcięcie szczeniąt na pół, i na bieżąco poznaje treść opisujących je źródeł i związanych z nimi zaklęć. Dla współczesnego Europejczyka szokujące mogą być też przyczyny lęku, jaki budził wśród ówczesnych ludzi zły omen i co mogło być jako takowy interpretowane. Nowicki przytacza treść zaklęcia w którym podczas aktu dewocji wierny zwraca się do bóstw mezopotamskich z prośbą o uwolnienie go od nieszczęścia jakie niechybnie sprowadzi na niego obcy ptak (sic!), który przypadkiem znalazł się u niego w domu  (s. 71). Ciekawy jest także sposób w jaki u Hetytów przeprowadzano wygnanie choroby. Wierny obsługiwany przez kapłankę „oddawał” swoją chorobę do kawałka cyny, który następnie przywiązywano do żywej myszy  (s. 198).

Czytając pracę badacza, czytelnik zwraca uwagę na przystępny i atrakcyjny język autora, co w przypadku publikacji poświęconych starożytności Wschodu jest znaczącym ułatwieniem dla czytelnika. Naukowiec, zakładając, że jego praca poza wąskim gronem specjalistów powinna trafić także do szerszego kręgu osób zainteresowanych starożytnością, czasem zwraca się bezpośrednio do odbiorcy, co znaczącą ułatwia odbiór książki. Praca została wydana estetycznie. Stonowany zestaw kolorów okładki koresponduje z widniejącą na jej froncie glinianą tabliczką opisującą jeden z rytuałów magicznych prezentowanych w pracy. Fragment tabliczki z biblioteki Aszurbanipala w Niniwie poniekąd prezentuje sięgającej po książkę osobie zakres źródeł z jakich korzystał autor podczas prac nad książką. Podsumowując trudno nie zgodzić się z zamieszczonym zamiast notki wydawniczej fragmentem recenzji profesora Edwarda Lipińskiego. Jeden z największych współcześnie żyjących, polskich badaczy starożytnego Wschodu  napisał o pracy Nowickiego:

Na solidnych podwalinach zbudowane są obszerne fragmenty o historiach mitycznych, współzależności mitologii i magii, jednorodności myśli mitologicznej na Bliskim Wschodzie w starożytności i o roli magii w jego społeczeństwach”.

Książkę można polecić naukowcom i studentom kierunków humanistycznych. Nie tylko historykom  lecz także adeptom religioznawstwa i antropologii kulturowej. Z powodzeniem odnajdą w pracy coś dla siebie także wszystkie osoby zainteresowane starożytnością. W Polsce wydawanych jest mało prac poświęconych starożytności Bliskiego Wschodu, i patrząc szerzej, starożytności nieklasycznej. Wśród szeregu prac poświęconych antykowi greko – rzymskiemu niemal każda starożytnicza praca o innym profilu jest więc sporym wydarzeniem. Na przestrzeni ostatnich lat pojawiały się w naszym kraju przekłady znakomitych książek Van De Miroopa „Historia starożytnego Bliskiego Wschodu” (2008) i Luisy Uberti „Wprowadzenie do historii starożytnego Bliskiego Wschodu” (2010). Książka Stefana Nowickiego w żaden sposób nie odstaje od prac zagranicznych badaczy i pokazuje jak w przystępny sposób prezentować trudne, naukowe zagadnienia.

 

Tytuł: „Rytuały oczyszczenia na starożytnym Bliskim Wschodzie. Studium mezopotamskich, anatolijskich i ugaryckich technik magicznych”

Autor: Stefan Nowicki

Wydawnictwo: NOMOS

Rok wydania: 2014

Link do strony wydawnictwa