Skip to content

Gdzie się podziali Mazurzy ?

Każdy zapewne oglądał film „Róża”, opowiadający o losach ludności mazurskiej w 1945 r. Obraz ten jest przerażający, lecz prawdziwy. Dziś odpowiemy na pytanie: gdzie są Mazurzy?

Dzisiejsze terytorium województwa warmińsko-mazurskiego zamieszkuje około 1 450 000osób, w większości jest to ludność napływowa. Niewielu dziś można znaleźć prawdziwych Mazurów – nazywamy tak ludność polskojęzyczną wyznania luterańskiego, zamieszkującą Pojezierze Mazurskie. Terytoria te na przełomie XIX i XX wieku leżały w granicach państwa niemieckiego, zamieszkiwali tam nie tylko Niemcy ale również Polacy. Spowodowane to było bliskością ziem etnicznie polskich, ale przede wszystkim kontaktami handlowymi. Mazurzy, jako społeczność pogranicza, nie czuli się ani Polakami, ani Niemcami czy Prusakami. Język mazurski był zbliżony do polskiego z naleciałościami niemieckiego.

Podział Prus Wschodnich pod względem języka w 1921 r.
Podział Prus Wschodnich pod względem języka w 1921 r.

Początek XX wieku był okresem wzrostu gospodarczego Prus Wschodnich. Reformy przyniosły wzbogacenie prowincji, unowocześniono również gospodarstwa rolne. Niestety rozwój zamożności nie dotyczył wszystkich, w wielu domach wciąż żyło się ubogo. Wzrost liczby mieszkańców oraz mało urodzajne gleby spowodowały głód. Wylicza się, iż terytoria te pod koniec XIX wieku zamieszkiwało około pięćset tysięcy osób. Szacuje się iż, ponad połowę społeczeństwa stanowiła ludność pochodzenia polskiego. Brak pracy oraz deficyt ziemi zmusił wielu młodych Mazurów do opuszczenia domu. Celem wędrówki była Westfalia, gdzie Mazurzy znajdowali zatrudnienie w przedsiębiorstwach i kopalniach zagłębia Ruhry. Zdyscyplinowanie i pracowitość spowodowały, iż Mazurzy byli bezkonkurencyjni. Prowadzono akcje werbownicze na terenie Prus Wschodnich oraz zachęcano ludność mazurską do poszukiwania pracy w Rzeszy. Mazurzy marzyli o szybkim zarobku i powrocie do „ojczyzny”, ale wielu z nich zostało i tam założyło rodziny, przejęli zwyczaje niemieckie a ostatecznie zasymilowali się. Historycy uważają, że 1/3 Mazurów do 1914 roku wyjechała na Zachód. Ludność osiadła w Rzeszy tworzyła wspólnoty mazurskie. W Westfalii do 1910 roku językiem polskim mówiło od 120 do 130 tysięcy ludzi.

Lata I wojny światowej były ciężkie dla Mazurów. Jednak pomoc finansowa państwa niemieckiego oraz dzielenie trosk i sukcesów z stacjonującymi na ziemiach mazurskich żołnierzami niemieckimi powodowało asymilacje społeczeństwa. Mazurzy coraz częściej zaczynali czuć się Niemcami.

Znaczek pocztowy przedstawiający wysiedlenia
Znaczek pocztowy przedstawiający wysiedlenia

Na mocy traktatu wersalskiego na Mazurach odbył się plebiscyt, na mocy którego ziemie te włączono do państwa niemieckiego. Lata republiki weimarskiej to czas odbudowy oraz kryzysu gospodarczego. Ziemie te wciąż charakteryzuje duży odsetek ludności pochodzenia polskiego. Lata trzydzieste i dojście do władzy Hitlera spowodowały zmianę polityki względem autochtonów.

NSDAP wprowadziła ostrą germanizację wobec ludności miejscowej. Ludność polska była dyskryminowana, indoktrynowano młodzież i starano się budzić ducha niemieckiego. Doszło do aresztowań propolskich aktywistów.

W czasie II wojny światowej wielu Mazurów wcielono do wojska niemieckiego. Zmieniono po raz kolejny politykę wobec autochtonów. Po wkroczeniu Armii Czerwonej w sierpniu 1944 roku część ludności ewakuowano za Ren, ale wielu z nich nie przeżyło trudów ucieczki na zachód. Polityka Rosjan wobec autochtonów była bardzo surowa. Ludność grabiono z całego majątku, bito i mordowano, a kobiety brutalnie gwałcono. Rosjanie uważali miejscowych za Niemców i to na nich skupili gniew i nienawiść. Wielu mężczyzn zostało wywiezionych w głąb ZSRR, gdzie pracowało i umierało w obozach.

Wielka trójka na konferencji jałtańskiej postanowiła, iż Prusy Wschodnie przejdą w ręce polskie. Państwo polskie stanęło przed problemem określenia przynależności mieszkańców Prus Wschodnich. W wyniku wydarzeń wojennych pozostało na tych terenach ponad 1/3 ludności przedwojennej. Poległo około 30 tysięcy osób, a w wyniku ewakuacji i ucieczki Prusy Wschodnie opuściło 150 tysięcy. Po wojnie uciekinierzy zaczęli wracać do domu. Najwięcej Mazurów powróciło w okresie od końca 1945 roku do końca 1947. Do końca 1950 roku liczba ludności utrzymywała się na stałym poziomie. Na pojezierze mazurskie przybywali osadnicy polscy, głównie z terenów przygranicznych i z Polski centralnej. Napływowi mieli negatywny stosunek do miejscowych, uważali ich za Niemców. Na Mazury przybyła również ludność z Kresów Wschodnich.

W 1945 roku władze Polski Ludowej wydały zarządzenie nakazujące rejestrację Mazurów jako przynależących do narodu polskiego. Wydanie zaświadczeń nie regulowało kwestii prawnych autochtonów. Ludność była dyskryminowana oraz ograbiana z dobytku. Po wprowadzeniu reżimu stalinowskiego w 1948 roku zmieniono politykę weryfikacyjną. Wielu Mazurów zostało aresztowanych, wśród niech znaleźli się działacze polscy. Wymuszano na Mazurach przystąpienie do nacji polskiej, starano się ich przekupić lub zastraszyć. Po przejęciu władzy przez Gomułkę, zelżała polityka wobec autochtonów. Mazurzy zaczęli opuszczać Polskę, kiedy wprowadzono ulgi w przepisach emigracyjnych. Przez trzy lata wyjechało około 250 tysięcy osób. Do 1989 roku 55 227 Mazurów i Warmiaków opuściło kraj.

Większość Mazurów, która osiedliła się w Niemczech, po pewnym czasie zasymilowała się z Niemcami. Jednak wciąż działają organizację ojczyźniane promujące kulturę mazurską i organizujące wycieczki do ziemi przodków. Według spisu powszechnego przeprowadzonego przez Główny Urząd Statystyczny z 2002 roku, na terenie Warmii i Mazur mieszka około 4,5 tysiąca osób pochodzenia niemieckiego.

Bibliografia

  • Belzyt Leszek, Między Polską a Niemcami. Weryfikacja narodowościowa i jej następstwa na Warmii, Mazurach i Powiślu w latach 1945-1950, Toruń 1996, s. 226.
  • Kossert Andreas, Mazury. Zapomniane południe Prus Wschodnich, Warszawa 2004, s. 335.
  • Obitz Kurt, Dzieje ludu mazurskiego, Dąbrówno 2007, s. 111.
  • Sakson Andrzej, Mazurzy – społeczność pogranicza, Poznań 1990, s. 342.