Skip to content

Sytuacja gospodarcza Europy w okresie międzywojennym

Potężny wpływ na obraz Europy w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku miała I wojna światowa tocząca się w latach 1914-1918. Skutkami tego konfliktu były m.in. ogromne straty demograficzne oraz materialne. Konflikt zbrojny miał wielkie znaczenie nie tylko dla sytuacji politycznej i społecznej, ale również ekonomicznej kontynentu w latach 1918-1939.

W trakcie wojny państwa biorące udział w konflikcie poniosły znaczne straty ekonomiczne. Wiąże się to z ponoszeniem kosztów związanych z wydatkami na wojsko oraz toczącymi się na ich terenie walkami. Na skutek konfliktu doszło również do zerwania tradycyjnych więzi handlowych między krajami. Jeszcze w czasie działań zbrojnych kraje zaangażowane w konflikt starały się zwiększyć budżet państwa. Jednym z takich zabiegów było zaciąganie pożyczek, zwłaszcza zagranicznych. Wierzycielem wielu państw stały się Stany Zjednoczone. Dług Europy wobec USA wynosił 11,5 miliarda dolarów. Jego spłata stanowiła nierealne dla wielu państw zadanie.

Państwa, które wygrały wojnę, zwłaszcza Francja, liczyły, że będą w stanie spłacić swoje zobowiązania kosztem reparacji wojennych, które miały wypłacić przegrane Niemcy. Jednak z powodu ich ciężkiej sytuacji gospodarczej nie wypłaciły całej sumy do końca dwudziestolecia międzywojennego. Kryzys dotknął nie tylko gospodarkę niemiecką, ale wszystkich państw Europy. Brakowało żywności, artykułów przemysłowych i konsumpcyjnych oraz surowców. Widmo głodu spowodowało, że kraje zaczęły wprowadzać do obiegu nadmierną ilość pieniędzy, co doprowadziło do inflacji.

Wiosną 1919 roku w Europie Zachodniej doszło do chwilowej poprawy sytuacji gospodarczej. Jej przyczyną było zapotrzebowanie ludności na produkty, które nie były dostępne w czasie wojny. Zaczęto znosić kontrole wprowadzone przez państwo w czasie wojny, takie jak system racjonowania żywności czy ceny maksymalne co doprowadziło do wzrostu cen produktów konsumpcyjnych. Zwiększono również produkcję i zatrudnienie. Problemem, przed którym stanęła gospodarka po zakończeniu I wojny światowej, było przeobrażenie wytwórczości militarnej na cywilną. Proces przestawienia gospodarczego z produkcji wojskowej przebiegł jednak dość sprawnie.

Początek roku 1920 przyniósł załamanie sytuacji gospodarczej oraz zwiększenie bezrobocia.

Powodem tej sytuacji był niedostatek kapitału i niewystarczający popyt. Z powodu spadku cen płodów rolnych oraz surowców doszło do pogorszenia sytuacji ludności, zwłaszcza na wsi. Problemem było wspomniane zadłużenie zagraniczne. Ograniczony eksport spowodował brak napływu kapitału. Wprowadzenie w 1922 roku przez Stany Zjednoczone wysokich taryfy celnych dodatkowo utrudniło sytuacje państw europejskich.

Po I wojnie światowej na mapie Europy pojawiły się nowe państwa m.in. Polska, Czechosłowacja, Jugosławia czy Litwa. Ich sytuacja gospodarcza przedstawiała się fatalnie. Narody te były zmuszone do stworzenia gospodarki krajowej od początku. Większość z nich realizowała koncepcje nacjonalizmu gospodarczego. Polegała ona na promowaniu własności miejscowej oraz krajowej wytwórczości.

Największym problemem trawiącym Europę w okresie międzywojennym była inflacja. Doprowadził do niej wzrost cen produktów w czasie wojny i zaraz po jego zakończeniu oraz deficyt budżetowy państw. Szybki wzrost cen spowodował ogromny spadek wartości pieniądza, a co za tym idzie hiperinflację. Zjawisko to wystąpiło w Niemczech, na Węgrzech, w Austrii i Polsce. Zdarzenia te doprowadziły do chaosu finansowego i walutowego. W latach 1918-1923 w Niemczech ceny wzrosły o ok. 30 mld procent. W Austrii kurs dolara w 1922 wyniósł 70 tysięcy koron za 1 dolara, kiedy przed wojną stosunek ten wynosił 5 do 1. W Polsce deficyt budżetowy spowodowany był kosztami prowadzenia walk o kształt granic państwa. Zaciągane pożyczki zagraniczne oraz dodatkowa emisja pieniądza doprowadziły do drastycznego wzrostu cen i kursu walut.

Skutkiem hiperinflacji był redukcja zarobków społeczeństwa. Spadła wartość pożyczek zaciągniętych przez sektor prywatny, na czym traciły głównie banki państwowe. Równocześnie, za pośrednictwem spekulantów, coraz częściej wymieniano słabą walutę na obce nominały i złoto, co spowodowało wzrost kursu walut zagranicznych. Doprowadziło to do złej sytuacji społecznej, czego skutkiem były wystąpienia ludności w wielu rejonach Europy, w związku z tym rządy były zmuszone do wprowadzenia kroków redukujących inflację, co spowodowało chwilowy spadku działalności gospodarczej, zwłaszcza produkcji krajowej.

Do 1924 roku kraje europejskie nie były w stanie odbudować przemysłu. W większości państw wytwórczość do połowy lat dwudziestych nie osiągnęła poziomu sprzed wojny. Jedynie Francja, Włochy i Czechosłowacja osiągnęły wzrost produkcji przemysłowej o 1/3 w stosunku do 1913 roku. Natomiast w Wielkiej Brytanii, Holandii, Belgii, krajach środkowoeuropejskich i skandynawskich sytuacja przedstawiała się gorzej. Zanotowano wielomilionowe bezrobocie w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Belgii i we Włoszech.

Wyraźną stabilizację gospodarczą zauważa się od 1924 roku. Był to okres, w którym zanotowano najlepszą międzywojenna koniunkturę. We Francji rozwinął się eksport stali, wyrobów elektrotechnicznych oraz chemikaliów. Również Belgia, Węgry, Rumunia, Czechosłowacja, Szwecja i Niemcy zanotowały wzrost gospodarczy. Rozwój zawdzięczały głównie napływowi nowoczesnych technologii i kapitałów. Natomiast w Danii, Norwegii i Włoszech doszło do zahamowanie eksportu oraz wzrost bezrobocia, czego powodem była deflacja. Spadek wywozu dóbr za granicę nastąpił również w Anglii. Jego powodem był ponowne wprowadzenie waluty złotej.

W wielu państwach europejskich wprowadzono politykę protekcjonizmu. Starano się ochraniać handel i produkcję krajową poprzez wprowadzanie wysokich ceł na towary importowane. Niektóre kraje zdecydowały się na zapewnienie krajowi samowystarczalności żywieniowej. Aby zapobiec rozwojowi nacjonalizmu gospodarczego, Liga Narodów zorganizowała Światową Konferencję Ekonomiczną. Posiedzenie miało miejsce w Genewie w 1927 roku, a jej celem był rozwój wolnego handlu. Skutkiem spotkania było podpisanie wielu dwustronnych traktatów gospodarczych między państwami Europy.

W 1929 roku zanotowano wzrost światowej produkcji przemysłowej o 45% w stosunku do stanu sprzed wybuchu I wojny światowej. Szybko rozwinęły się nowoczesne gałęzie przemysłu, takie jak hutnictwo metali kolorowych, czy przemysł samochodowy, lotniczy, chemiczny, elektrotechniczny i elektroniczny i sprzętu gospodarstwa domowego.

W rolnictwie przedwojenny poziom produkcji uzyskano na przełomie 1923 i 1924 roku. Wprowadzono postęp mechanizacji prac polowych, co w następnych latach doprowadziło do szybkiego wzrostu wytwórczości. Niektóre państwa rozwinęły hodowle licząc na eksport wyrobów mlecznych i mięsnych. Sukcesy w rolnictwie odnotowały takie państwa, jak Dania, Holandia, Szwajcaria, Estonia Litwa i Łotwa. Również w Polsce osiągnięto wyższe plony z większości roślin uprawnych i rozwinięto hodowlę. W tym okresie rozwój przemysłu i rolnictwa, a także zabiegi Ligi Narodów mające na celu liberalizację doprowadziły do rozwoju handlu międzynarodowego.

Na przełomie roku 1927 i 1928 w Niemczech następuje zmniejszenie produkcji przemysłowej. W innych krajach trend ten pojawił się do końca 1929 roku. W II połowie 1928 zanotowano spadek cen na rynkach światowych. Początek 1929 roku przyniósł spadek wytwórczości m. in. w Szwecji, Belgii i Polsce. Wzrosły zapasy produktów, a państwa zaczynały mieć problem ze sprzedażą wytwarzanych towarów.

Wielki Kryzys rozpoczął tzw. czarny czwartek. 24 października 1929 roku na Nowojorskiej Giełdzie Papierów Wartościowych gwałtownie spadły ceny akcji. Wydarzenie to doprowadziło do wielu bankructw. System powiązań gospodarczych doprowadził do tego, że kryzys ogarnął również Europę. Wiele przedsiębiorstw ogłosiło upadłość. Zmniejszenie produkcji było zróżnicowane w zależności od uprzemysłowienia kraju. Największy miało miejsce w Niemczech, mniejsze w krajach rolniczych, takich jak Hiszpania czy Dania. W stosunku do dóbr konsumpcyjnych nastąpił ogromny spadek produkcji dóbr inwestycyjnych. Oznaczało to zahamowaniu procesów inwestycyjnych.

Bankructwa i spadek produkcji doprowadził do masowych zwolnień z pracy. W Niemczech pracę straciło 5,5 mln osób, a w Wielkiej Brytanii 2,7 mln. Wzrosła liczby bezdomnych i zaczęto tworzyć slumsy na obrzeżach miast. Kryzys doprowadził do obniżenia wynagrodzeń, w wielu sektorach od 60 do 80%. Skutkiem spadku dochodów rodzin była pauperyzacja społeczeństwa. Z powodu ogromnego spadku cen w rolnictwie w drugiej połowie lat dwudziestych zanotowano nadwyżkę płodów rolnych. Kryzys doprowadził do dalszego spadku ich wartości. Upadło wiele gospodarstw rolnych. Niejednorodny spadek cen produktów rolnych i przemysłowych doprowadził do zjawiska zwanego nożycami cen.

Wielki Kryzys spowodował załamanie handlu międzynarodowego. Obroty ze sprzedaży w latach 1929-1934 zmalały średnio o 60%. Większy spadek zanotowano w krajach uprzemysłowionych, takich jak Anglia czy Niemcy, a mniejszy w państwach rozwijających się, takich jak Jugosławia, Węgry i Polska. Zmniejszenie wywozu dóbr za granice doprowadziło do trudności płatniczych. Poprzez dumping i clearing starano się zbilansować handel zagraniczny. Państwa europejskie starały się przezwyciężyć kryzys poprzez inicjowanie związków gospodarczych. W 1930 roku na Międzynarodowej Konferencji Rolniczej w Warszawie Bułgaria, Czechosłowacja, Estonia, Jugosławia, Łotwa, Polska i Węgry utworzyły blok agrarny. Jego zadaniem było podejmowanie wspólnych działań w celu zwiększenie eksportu zbóż. Podobne przedsięwzięcia organizowały kraje skandynawskie. Również Belgia, Holandia, Luksemburg starały się stworzyć regionalną unię celną w 1932 roku. Jednak plan ten nie powiódł się. Natomiast Anglia sama na mocy porozumienia w Ottawie z 1932 roku umocniła swoje więzi w ramach krajów Wspólnoty Narodów. Nad problemami gospodarczymi nękającymi Europę obradowali premierzy i ministrowie finansów w trakcie Światowej Konferencji Ekonomicznej w Londynie w 1933.

W czasie kryzysu kraje europejskie odchodziły od zasad wolnorynkowych i prowadziły politykę zwaną protekcjonizmem poprzez podnoszenie taryf celnych i wprowadzały monopole, licencje i kwoty importowe. Mimo tych zabiegów następował stały odpływ złota związany z bieżącymi płatnościami. Wielki kryzys doprowadził do nierównowagi bilansu płatniczego. Odchodzono od standardu złota, ponieważ państwa miały problem z utrzymaniem parytetu i emisji pieniądza. Wzrosło oprocentowanie kredytowe, w związku z czym banki komercyjne nie były w stanie pozyskać pożyczonych środków, dlatego ogłaszały upadłość. Z powodu zmniejszenia produkcji i handlu spadły dochody państwa. W związku z tym kraje zaczęły mieć problemy z równoważeniem budżetu. Pożyczały pieniądze od wierzycieli wewnętrznych i zagranicznych oraz zmniejszały wydatki na oświatę, administrację, cele socjalne i obronne.

Od 1934 roku niektóre kraje zanotowały wzrost koniunktury gospodarczej, zahamowany przez stagnację w latach 1937 i 1938. W Polsce przyrost zanotowano dopiero po 1935 roku. Niektóre państwa, m.in. Austria i Czechosłowacja, do końca lat trzydziestych nie wyszły z załamania finansowego. Od 1938 roku w Europie rozpoczął się wyścig zbrojeń. W Niemczech, Anglii, Francji i Polsce powstawały nowe fabryki zbrojeniowe.

Polityka zbrojeniowa doprowadziła do dynamicznego rozwoju gospodarka niemieckiej. Dochód narodowy wzrósł o 41% w na przełomie dziesięciu lat. Również Szwecja i Finlandia zanotowały wysoki eksport i wzrost produkcji. Ożywienie gospodarce, dzięki chłonnemu rynkowi wewnętrznemu, przeżywała Wielka Brytania. Do państw o najszybciej rosnącej produkcji przemysłowej należała Polska, której poziom w 1938 roku wzrósł o 19 % w stosunku do roku 1928. Na tę sytuację miały wpływ nowe inwestycje.

Okres międzywojenny charakteryzuje się wahaniami koniunktury gospodarczej. Wyraźnie zauważalne jest występowanie w tym okresie cyklu koniunkturalnego. Lata dobrobytu (1924-1928, 1934-1938) mieszają się z okresami kryzysu (1919-1923, 1929-1933). Jednak ogólnie dwudziestolecie międzywojenne to okres bardzo powolnego wzrostu gospodarczego i poprawy warunków życia Europejczyków.

Bibliografia :

  1. Cameron Rondo, Historia gospodarcza świata : od paleolitu do czasów najnowszych, Warszawa 2001, ss. 487.

  2. Kaliński Janusz, Historia gospodarcza XIX i XX w., Warszawa 2004, ss. 426.

  3. Landau Zbigniew, Gospodarka w latach trzydziestych, w: Powszechna historia gospodarcza : 1918-1991, red. W. Morawski, Warszawa 1994, s. 68-84.

  4. W. Morawski, Gospodarka w latach dwudziestych, w: Powszechna historia gospodarcza : 1918-1991, red. W. Morawski, Warszawa 1994, s. 55-67.

  5. Rusiński Władysław, Zarys historii gospodarczej świata. Cz. 3, (Od 1870 r. do r. 1939), Poznań 1967, ss. 205.

  6. Szpak Jan, Historia gospodarcza powszechna, Warszawa 1997, ss. 350.