Skip to content

Vaclav Havel – legenda Aksamitnej Rewolucji

Vaclav Havel, mimo iż był wziętym dramatopisarzem, w historiografii zapisał się przede wszystkim jako działacz antykomunistyczny, który aktywnie przyczynił się do  przejścia Czechosłowacji z totalitaryzmu do demokracji. Sam, w przedmowie do polskiego wydania wspomnień zatytułowanych „Tylko krótko, proszę”, napisał: „(…) chciałbym zaznaczyć, że nie byłem jedynie uczestnikiem normalnej zmiany władzy, lecz jednym z tych, którzy musieli zbudować właściwie z niczego demokratyczne państwo”[1]

 

Ten „intelektualista zaplątany w świat polityki”[2] – jak nazwał go Marek Bankowicz – urodził się 5 października 1936 r. w Pradze w zamożnej rodzinie przedsiębiorców. Właśnie ze względu na swoje burżuazyjne pochodzenie, nie dostał się na studia z zakresu teatrologii. W związku z powyższym podjął naukę na wydziale ekonomicznym politechniki w Pradze, niemniej nigdy go nie ukończył. W późniejszym czasie objął posadę – zdecydowanie bliższą jego zainteresowaniom, tj.  dekoratora w teatrze „ABC”, następnie od roku 1960 pracował w teatrze „Na Balustradzie” („Divadlo na Zábradli”).

Vaclav Havel
Vaclav Havel

 

Jako pisarz zadebiutował w 1955 r. na łamach czasopisma „Květen”, zaś w 1963 r. po raz pierwszy wystawiono na deskach teatru sztukę pt. „Ogrodowa uroczystość” („Zahradní slavnost”). Dzięki temu zyskał międzynarodowy rozgłos oraz miano doskonałego dramaturga. Tematyka jego utworów dotyczyła w głównej mierze  absurdów codziennego życia w państwie komunistycznym[3].

W latach sześćdziesiątych uczestniczył w kreowaniu czechosłowackiej sceny opozycyjnej i w krótkim czasie stał się jej czołowym przedstawicielem. W trakcie Praskiej Wiosny był przewodniczącym Koła Pisarzy Niezależnych oraz działał w Klubie Zaangażowanych Niezależnych. W tym czasie wysuwał postulaty wprowadzenia pluralizmu politycznego oraz domagał się ograniczenia kierowniczej roli Komunistycznej Partii Czechosłowacji[4].

W 1975 r. napisał słynny „List do dr. Gustava Husaka” – było to pierwsze upowszechnione oświadczenie Havla, po tym jak w 1969 r. otrzymał zakaz publikowania. Skrytykował w nim m.in komunistów, którzy rządy opierali na wzbudzaniu w obywatelach strachu, którego podstawa tkwiła przede wszystkim w dramatycznych wspomnieniach społeczeństwa z interwencji wojsk Układu Warszawskiego w 1968 r. W liście zwrócił także uwagę na fakt, iż okres normalizacji wprowadził znaczne ograniczenia wolności obywatelskich[5].

W 1976 r. Havel stanął w obronie aresztowanych członków i współpracowników niezależnego zespołu rockowego – The Plastic People of the Universe. W tym celu zorganizował liczne wystąpienia, pisał listy protestacyjne oraz zbierał podpisy. Szerokie poparcie społeczne dla sprawy undergroundowych artystów – zdaniem Havla było zapowiedzią powstania Karty 77[6].

Havel 2

Intensywna aktywność opozycyjna Havla sprawiła, iż władze traktowały go jak wroga numer jeden komunistycznego ustroju. W związku z czym w latach 1977–1989 wielokrotnie trafiał do więzienia. Zazwyczaj Státní bezpečnost (StB) aresztowała Havla pod pretekstem działania na niekorzyść interesów państwa. Najdłuższą karę pozbawienia wolności, tj. cztery i pół roku, otrzymał w 1979 r. Odbył ją niemal w całości, jednakże ze względu na zły stan zdrowia został warunkowo zwolniony w 1983 r. Po raz ostatni został zatrzymany w styczniu 1989 r. podczas demonstracji z okazji dwudziestej rocznicy śmierci Jana Palacha. Po latach Havel określił okoliczności tego zdarzenia następująco: „absurdalne zatrzymanie i skazanie za to, że patrzyłem, jak ktoś składa fiołki”[7].  Pobyt Havla w więzieniu wywołał protest społeczeństwa. Co więcej Alexander Dubček wysłał list do Miloša Jakeša oraz Gustava Husáka w którym napisał: „Jeśli chcecie coś zrobić, radzę wam zacząć od wypuszczenia Havla”[8] – nastąpiło to w maju 1989 r.

Bez wątpienia jesień 1989 r. należała do Havla, bowiem to właśnie jego imię skandowali uczestnicy Aksamitnej Rewolucji na Placu Wacława. Ponadto – tak jak Wałęsa dla Polaków – tak Havel stał się perpetuum mobile demokratycznych działań Czechosłowaków.

Vaclav Havel (źródło: www.biblio.olesnica.pl)
Vaclav Havel (źródło: www.biblio.olesnica.pl)

 

19 listopada tegoż roku powstało Forum Obywatelskie – ponadpartyjne ugrupowanie, którego nieformalnym liderem stał się Havel. Na jego temat wypowiadał się następująco: „Forum Obywatelskie istotnie nie powstało po to, żeby przejąć władzę w państwie, ale po to, żeby wyrazić publiczną wolę i pragnienie zmiany sytuacji. (…) nikt z nas nie wiedział i nie mógł wiedzieć, że system zacznie się tak szybko rozpadać i że reżim będzie nam podsuwał władzę pod nos niemal na złotej tacy. Ale nawet gdybyśmy to wiedzieli, to deklarowanie przejęcia władzy w państwie w tym momencie wywołałoby zapewne powszechną wesołość i opinia publiczna raczej by się od nas odwróciła, zamiast nas wesprzeć. (…) Nie tylko więc nie byliśmy gotowi do przejęcia władzy, ale też sama sytuacja do tego jeszcze nie dojrzała. Kilka dni później wszystko wyglądało zupełnie inaczej”[9].

Istotnie wszystko wskazywało na to, że Havel stał się czołowym reprezentantem opozycji w negocjacjach ze skompromitowanymi władzami komunistycznymi, które pogodziły się z klęską, jaką poniosły w trakcie Aksamitnej Rewolucji.

Co więcej 10 grudnia Forum Obywatelskie wysunęło jego kandydaturę na prezydenta demokratycznej Czechosłowacji[10], zaś dwa tygodnie później, tj. 29 grudnia, jednogłośnie został wybrany przez parlament na urząd głowy państwa. Havel w swoim pierwszym orędziu noworocznym (1 stycznia 1990 r.) powiedział: „(…) chcę być prezydentem, który będzie mniej mówić, a więcej pracować. Prezydentem, który nie tylko będzie uważnie patrzył z okien swego samolotu, ale który – i to przede wszystkim – będzie stale obecny wśród obywateli i będzie ich uważnie słuchał”[11].

Doskonale osobę Havla scharakteryzował Adam Michnik: „nie jest politykiem – i nie chce nim być. Źródłem jego politycznych zaangażowani jest sołżenicowska zasada »życia w prawdzie«. To wierność tej zasadzie skłoniła go do aktywności w ruchu Karty 77, zaprowadziła za więzienne mury, uczyniła zeń moralny autorytet europejskiej inteligencji. Nie chciał kłamać – i to postawiło go poza światem oficjalnych instytucji kultury i polityki w Czechosłowacji”[12].

Z całą pewnością zmarły 18 grudnia 2011 r. V. Havel uznawany jest za symbol walki z komunistycznym reżimem oraz osobę odpowiedzialną za demokratyczne przemiany w Czechosłowacji, tj. budowę społeczeństwa obywatelskiego czy też rozpowszechnianie idei wolności. W trakcie Aksamitnej Rewolucji reprezentował siłę bezsilnych, zaś na kartach historii zapisał się jako wielki autorytet.

[1] V. Havel, Tylko krótko, proszę. Rozmowa z Karelem Hvižd’alą, Kraków 2007, s. 7.

[2] M. Bankowicz, Zlikwidowane państwo. Ze studiów nad polityką Czechosłowacji, Kraków 2003, s. 116.

[3] Ibidem, s. 119.

[4] V. Havel, Do různých stran, Praha 1990, s. 491.

[5] Vide: V. Havel, Dear dr. Husak, [w:] Open letters. Selected writings 1965 – 1990 by Vaclav Havel, ed. P. Wilson, New York 1991, s. 36 – 83.

[6] V. Havel, O początkach Karty 77, [w:] idem, Thriller i inne eseje, Warszawa 1988, s. 99 – 100.

[7] Idem, Tylko…, s.60.

[8] A. Dubček, Nádej zomiera posledná, Warszawa 1995, s. 328.

[9] V. Havel, Tylko…, s. 69.

[10] J. Keane, Vaclav Havel. Politická tragédie v šesti déjstvich, Praha 1999, s. 226.

[11] V. Havel, Orędzie noworoczne z 1 stycznia 1990 r., [w:] Zeszyty dokumentacyjne PAP,  nr 11/152, s. 31.

[12] A. Michnik, Polityka i marzenie, [w:] V. Havel, Thriller…, s. 4.