Skip to content

Wojna domowa w Hiszpanii

Hiszpański konflikt rozgrywający się w latach 1936-1939 miał ogromny wpływ na kształt państwa do 1975 roku. Jedną z jego przyczyn było ukształtowanie się Hiszpanii wielu negatywnie do siebie nastawionych środowisk polityczno-społecznych oraz eskalacja przemocy między nimi. Sytuacja polityczna, społeczna i ekonomiczna Hiszpanii w połowie roku 1936 stawała się co raz bardziej napięta. Generałowie pragnący nie dopuścić do rewolucji socjalistycznej przygotowali zamach stanu. Dowódcy zakładali szybkie przejęcie władzy w państwie. Nikt nie spodziewał się, że to wystąpienie przerodzi się w krwawą wojnę domową.

Na czele pucz miał stanąć generał Jose Sanjurjo. Plan rebelii zakładał zajęcie Maroka, a następnie wybuch powstania na Półwyspie Iberyjskim oraz przerzut wojsk marokańskich do Hiszpanii. Siedemnastego lipca 1936 roku Radio Cueta nadało komunikat, który był sygnałem dla spiskowców. Jego treść brzmiała : „ Nad całą Hiszpanią niebo jest bezchmurne” – rozpoczęło się powstanie. Po opanowaniu Maroka przerzucono wojska do Andaluzji. W tym celu po raz pierwszy w historii zastosowano most powietrzny. Po tragicznej śmierci generała Sanjurjo 20 lipca 1936 roku w katastrofie lotniczej dowództwo nad armią południową objął generał Francisco Franco. Siłami północnymi dowodził generał Emilio Mola, któremu udało się opanować Kastylię Leon oraz część Aragonii. Plan kilkutygodniowego powstania nie udał się. Republikanom udało się stłumić powstanie w Madrycie, Barcelonie, Walencji i Maladze. Powstanie przekształciło się w wojnę domową.

Jose Sanjurjo
Jose Sanjurjo

Nie można mówić o ukształtowaniu się dwóch jednolitych i antagonistycznych wobec siebie obozów. Często stosuję się uproszczony podział sił politycznych na faszystów i komunistów. To wyobrażenie o uczestnikach wojny domowej w Hiszpanii jest mylne. Obie frakcje były wewnętrznie podzielone. Tak zwanymi „frankistami” nazywa się ugrupowania, które poparły generalski zamach stanu z sierpnia 1936 roku. Możemy tu wymienić monarchistów, konserwatystów, chrześcijańskich demokratów, narodowych radykałów i część liberałów. Po drugiej stornie znajdą się socjaliści, komuniści, syndykaliści, republikanie, anarchiści a także liberałowie, których określa się mianem „republikanów”. Poglądy poszczególnych frakcji różniły się znacznie, stanowiąc wielobarwną mieszankę. Często opowiadano się po danej stronie wybierając po prostu mniejsze zło.

Sytuacja w Hiszpanii zwróciła uwagę państw europejskich, które liczyły na zdobycie wpływów przez którąś ze stron lub wzmocnienie swojej pozycji na Półwyspie Iberyjskim. Reakcja międzynarodowa potęg Europy była różna, także ich udział w konflikcie był nierównomierny. Oficjalnie wszystkie kraje ogłosiły neutralność. Wielka Brytania i Francja powołują w sierpniu Komitet Nieinterwencji, którego pierwsze spotkanie odbyło się 9 września 1936 roku w sali lokareńskiej. Celem komisji było niepodpuszczenie do przekształcenia konfliktu hiszpańskiego w wojnę międzynarodową. Nałożono embargo na wywóz broni do Hiszpanii, które było nagminnie łamane. Do Komitetu należały również inne państwa europejskie : faszystowskie Niemcy i Włochy, Związek Radziecki a nawet Polska. Oficjalnie neutralne kraje, brały udział w działaniach wojennych lub organizacji uzbrojenia. Niemal od samego początku stronę nacjonalistyczną wspierały wojska niemieckie i włoskie. Już w czasie mostu powietrznego, zorganizowanego w czasie przerzutów wojska narodowców z Maroka na kontynent brały udział jednostki nazistowskie. Kraje faszystowskie poprały Franco ze względu na antykomunistyczny charakter przewrotu. Państwo Mussoliniego udzieliło znacznej pomocy konserwatystom, szacuję się iż w wojnie hiszpańskiej brało udział około 70 000 tysięcy faszystów. Również Niemcy wysłali swoich żołnierzy na Półwysep Iberyjski. Nie były to siły tak liczne jak włoskie, jednak pomoc nazistów miała wielkie znaczenie techniczne. Do Hiszpanii skierowano około 100 samolotów, które wchodziły w skład niemieckiego Legionu Kondor. Oddziały te odegrały znaczną role w trakcie nalotów bombowych. Ponadto państwa faszystowskie wspomagały nacjonalistów poprzez dostawy broni. Do oddziałów frankistów napływało sporo ochotników z Portugalii, Irlandii czy Francji, którzy w wojnie domowej Hiszpanii widzieli walkę z komunizmem.

Generał Emilio Mola
Generał Emilio Mola

 

 

Po stronie republikańskiej opowiedział się Związek Radziecki. Sprzedał on broń legalnemu rządowi, za kwotę około 140 mln funtów w złocie. Co prawda Rosja nie wysyłała na terytoria hiszpańskie wojsk, jednak poprzez Komunistyczną Międzynarodówkę prowadziła akcję propagującą walkę z faszyzmem w Europie. Wkrótce do Hiszpanii napłynęli ochotnicy z całego świata : robotnicy, intelektualiści, komuniści, liberałowie, anarchiści i socjaliści niemal ze wszystkich państw Europy, również ze Stanów Zjednoczonych. Komintern utworzył Brygady Międzynarodowe, w których skład weszli przybyli do Hiszpanii ochotnicy. Stanowiły one około 50 tysięcy ochotników pragnących walczyć z stroną nacjonalistyczną. Wojnę domową w Hiszpanii, z powodu ogromnego zaangażowania po obu stronach ideologów faszystowskich i komunistycznych, określa się mianem „starcia totalitaryzmów”.

Państwo polskie zajęło stanowisko dwuznaczne wobec wydarzeń w Hiszpanii. Polska sprzedawała broń obu stronom konfliktu, głównie czołgi FT-17 i samoloty PWS-10 lub RWD-13.

Ochotnicy polscy brali udział po obu stronach frontu. Szacuje się, iż na Półwyspie Iberyjskim walczyło około 5 000 Polaków, głównie po stronie republikańskiej. Stworzyli oni polskie brygady im. Dąbrowskiego. Jednym z bardziej znanych Polaków biorących udział w wojnie hiszpańskiej byli : Antoni Chrost i Karol „Walter’ Świerczewski po stronie lewicowej oraz Ludwik Karol hrabia Lubicz-Orłowski i Stanisław Śliski po stronie nacjonalistycznej.

Kraj został podzielony na dwa wrogie obozy, w których rękach znajdowały się obszary podobnej wielkości, ale oderwane od siebie. W rękach republikanów znajdowała się stolica z Nową Kastylią, Katalonia, część Aragonii, Walencja, Murcja, północna Andaluzja, Estremadura oraz Asturia, Kantabria i Kraj Basków na północy państwa. Nacjonaliści opanowali południową część Andaluzji, Kastylię Leon, La Rioja, Nawarrę i część Aragonii. Tereny te oddzielał pas Estremadury, które były w rękach milicji republikańskiej. Pierwszym celem generała Franco, który stacjonował a południu było przejęcie kontroli nad całym terytorium Andaluzji oraz połączenie się z siłami generała Moli, poprzez uderzenie na siły republikańskie od strony granicy z Portugalią. Pod koniec sierpnia 1936 roku nacjonaliści zajęli Badajoz i Cáceres. Połączenie sił prawicowych umożliwiło atak na Madryt. Po obu stronach stosowano terror wobec przeciwników politycznych. Księża i zakonnice ginęli z rąk republikanów, nacjonaliści rozstrzeliwali ludzi związanych z lewicą, urzędników i nauczycieli, którzy stanowili dla nich symbol laicyzacji i II Republiki.

Walka o Madryt tocząca się od października 1936 do marca 1939 nie przyniosły przewagi żadnej ze stron. Aby przełamać obronę republikańską generał Franco skierował atak na północny wschód w pobliżu Guadalajary. Uderzenie zostało odparte. Bezowocne walki o zdobycie stolicy spowodowały zmianę taktyki w obozie frankistów. Oczy strony prawicowej skierowały się w stronę Asturii i Bilbao, które były ważnymi punktami zaopatrzeniowymi republikanów. Rejony te były uprzemysłowione, a ich odcięcie spowodowałoby kłopoty zaopatrzeniowe republikanów. Ostatniego marca rozpoczynają ofensywę na Asturię i Kraj Basków.

W trakcie walk na szeroką skalę stosowano naloty bombowe na obiekty cywilne. Do najbardziej znanego wydarzenia w historii wojny domowej w Hiszpanii doszło 26 kwietnia 1937 roku podczas ataku na baskijskie miasto Guernica. W bombardowaniu miasta brał udział niemiecki Legion Kondor. W skutek wybuchów bomb i pożarów szacuje się, iż zginęło od 1 654 do 3 000 cywilów. Wydarzenie te było szeroko komentowane w Europie i Stanach Zjednoczonych i wywołało falę oburzenia. W celu odciągnięcia nacjonalistów z Asturii republikanie przeprowadzają atak na Brunete. W lipcu 1937 roku doszło do bitwy, która zakończyła się klęską republikanów. Niepowodzeniem była również bitwa pod Saragossą. Jesienią 1937 roku nacjonaliści opanowali Asturię i Kraj Basków.

Dowództwo republikańskie, aby przełamać złą passę zdecydowało się na rozpoczęcie ataku na Asturię, w okolicy miasta Teruel. Natarcie rozpoczęło się w 15 grudnia 1937 roku. Po początkowych sukcesach sytuacja armii republikańskiej pogorszyła się. Ostatecznie 22 lutego 1938 roku ostatnie oddziały republikańskie opuściły miasto a do niewoli dostało się wielu żołnierzy republikańskich. Ze względu na prowadzone walki uliczne i mroź bitwa pod Teruel uznawana jest za jedną ze straszniejszych starć podczas wojny domowej. W zmaganiach śmierć poniosło 100 000 osób .

Na początku marca 1938 roku frankiści rozpoczęli ofensywę w Aragonii, której celem było odcięcie Katalonii od terenów zajętych przez republikanów. Atak rozpoczął się od bombardowania lotniczego, które przerzedziło siły republikańskie. Następnie do akcji włączył się oddziały pancerne oraz niemiecki Legion Condor dowodzony przez generała Wilhelm von Thome oraz Korpus Marokański dowodzonego przez generała Juan Yagüe’ego. W ciągu dwóch tygodni przejęto pas ziemi o odległości około 100 kilometrów. Jeszcze tydzień zajęło frankistom dojście do morza w okolicach miasta Vinaroz. Nacjonaliści opanowali elektrownię wodną, której zajęcie spowodowało przerwy w dostawie energii w Barcelonie. W kwietniu 1938 odcięto Katalonię od reszty terytoriów. Republika została podzielona na dwie części przez „zwycięski miecz Franco” .

Republikanie po przegranej w Aragonii postanowiły przeprowadzić ofensywę znad rzeki Ebro i uniemożliwić zajęcie Walencji przez nacjonalistów. Atak rozpoczął się 25 lipca 1938 roku. Wojskami republikanów dowodził Enrique Lister, a oddziałami nacjonalistów generał Juan Yagüe. Była to największa bitwa podczas wojny domowej. Zaskoczona atakiem strona nacjonalistyczna wpadła w popłoch. Jednak nieudolność generała Lístera doprowadziła do przejęcia inicjatywy przez przeciwników. Spowodowane było to również lepszym wyszkoleniem i dyscypliną panującą w armii Yagüe Generał rozkazał oddziałom piechoty, które stacjonowały około 50 km dalej, wzmocnienie obrony miasteczka Gandess. W ciągu jednego dnia jednostka dotarła na miejsce. Atakujący następnego dni oddziały republikańskie zostały zaskoczone ilością wojsk Republikanie przeceniając swoje możliwości zaatakowali wiele punktów naraz nie spodziewając się oporu. Ofensywa zakończyła się klęską. Po ponad trzymiesięcznych zmaganiach nacjonaliści zlikwidowali pozycję republikanów nad Ebro i w połowie listopada wyparły oddziały republikańskie za Ebro.

Po zgromadzeniu sił i uzupełnieniu broni nacjonaliści uderzyli na Katalonię. Atak rozpoczął się 23 grudnia 1938 roku. Otoczone z każdej strony oddziały republikańskie nie mogły odeprzeć sił nieprzyjacielskich. Niecałe trzy tygodnie później, 26 stycznia 1939 roku nacjonaliści zajęli Barcelonę – stolicę Katalonii. Trzy dni później cała prowincja została opanowana przez frankistów. Republikanie znajdujący się na północy uciekli do Francji a razem z nimi prezydent Manuel Azania, który podał się do dymisji. W rękach republikańskich pozostał Madryt z Kastylia La Mancha, Walencja i Murcja.

Wojna jeszcze trwała, a stolica wciąż znajdowała się w rękach republikanów, kiedy rządy Francji i Wielkiej Brytanii uznały władzę Franco w Hiszpanii 28 lutego 1939 roku.

Kierowane przez pułkownika Segsimundo Casado oddziały republikańskie, stacjonujące w stolicy, dokonały zamachu 4 marca 1939 roku przeciwko komunistom i rządowi. Dwa dni później do zamachowców dołączył się gubernator Madrytu gen. Jose Miaja. W krótkim czasie republikanie zostają pokonani, a premier opuszcza Hiszpanię. Generał Franco przystąpił do ostatecznego ataku na Madryt. Zwycięskie oddziały nacjonalistów 28 marca wkroczyły do stolicy. Po opanowaniu ostatnich ośrodków oporu nastały w Hiszpanii dyktatorskie rządy generała Franco, które trwały aż do jego śmierci w 1975 roku. Dwudziestego dziewiątego marca 1939 roku jako ostatnia kapituluje Walencja. Wojnę domową w Hiszpanii wygrały siły prawicowe.

Bibliografia

  1. Brevor Antony, Walka o Hiszpanię 1936-1939. Starcie totalitaryzmów. Kraków 2009, ss.625.

  2. Chodakiewicz Marek, Zagrabiona pamięć. Wojna w Hiszpanii, Warszawa 2010, ss.168.

  3. Gąsienica – Staszeczek Bogusław, Rewolucja hiszpańska 1931-1936. Geneza i charakter procesów rewolucyjnych w Drugiej Republice, w: Wojna narodowo-rewolucyjna w Hiszpanii 1936-1939, red. W. Włoszczak, s. 7-124.

  4. Kieniewicz Jan, Hiszpania XX wieku : konflikty i ich przezwyciężenie, w : Studia polsko-hiszpańskie. Wiek XX, Warszawa 2004, s. 5-18.

  5. Koszel Bogdan, Hiszpański dramat, Poznań 1991, ss. 266.

  6. Moa Pio, Mity wojny domowej. Hiszpania 1936-1939, Warszawa 2007, ss.624.

  7. Mularska-Andziak Lidia, Neutralność Hiszpanii w I wojnie światowej, w : Studia polsko-hiszpańskie. Wiek XX, red. J. Kieniewicz, Warszawa 2004, s. 19-28

  8. Sobczak Kazimierz, Hiszpania w 1936-1939 wojskowym poligonem doświadczalnym, w : Wojna narodowo-rewolucyjna w Hiszpanii 1936-1939, red. W. Włoszczak, s. 125-169.

  9. A. Tomczyk, „Nad całą Hiszpanią niebo jest bezchmurne!”. Początek antybolszewickiej krucjaty, http://www.patriota.pl/index.php/dzieje-powszechne/hiszpania-boh/47-hiszpania , (dostęp : 16.07.2017 r.)