Skip to content

Metoda Sześciu kapeluszy myślowych Edwarda de Bono. Omówienie metody z przykładową realizacją na zajęciach: Prawo archiwalne

Celem artykułu jest przybliżenie wiedzy na temat metody sześciu kapeluszy myślowych, z omówieniem jej na przykładzie zajęć prowadzonych na uniwersytecie. W pierwszej kolejności przytoczę krótkie informacje o samej metodzie, uwzględniając jej cele i założenia. Następnie  szczegółowo przedstawię znaczenie poszczególnych kolorów kapeluszy wraz z przykładowymi propozycjami zastosowania w praktyce, dzięki przytoczeniu zdań wypowiedzianych myśląc spod konkretnego kapelusza. Na zakończenie zaprezentuję projekt dziewięćdziesięciominutowych zajęć z wykorzystaniem proponowanej metody.

Metoda Sześciu kapeluszy myślowych został opracowana przez dra Edwarda de Bono, twórcę myślenia lateralnego. Jej celem jest dążenie do wprowadzenia porządku w procesie myślenia, poprzez wyznaczenie sposobów myślenia, a w efekcie wyznaczenie jednego, którym należy w danym momencie się posługiwać. Pozwala to uniknąć myślenie na wiele sposobów, co ma przełożyć się na stworzenie mapy, drogi myśli i wybór najlepszej z nich. Tworzenie mentalnej mapy sytuacji, ma wymusić zaprzestanie stosowanie argumentacyjnego sposobu myślenia.

De Bono stawia jej również za cel uporządkowanie procesu myślenia i zwiększenie efektywności działania. W większości kultur dyskusje oparte są o spór i walkę na argumenty. Kapelusze myślowe sprawiają, że myślimy i pracujemy według jednego, założonego przez nas, kapelusza. Jego kolor i cechy determinują to, jak myślimy. Metoda pozwala zatem skupić się na myśleniu wyłącznie o pozytywach zagadnienia, emocjach z nim związanych bądź obiektywnego patrzenia na pomysł czy też jedynie skupienia się na negatywnych aspektach badanej materii.

Zakładasz kapelusz i odgrywasz związaną z nim rolę. Obserwujesz siebie podczas odgrywania tej roli. Swoją rolę odgrywasz najlepiej jak tylko potrafisz. Kiedy zmieniasz kapelusz myślowy, musisz wraz z nim zmienić odgrywaną przez siebie rolę. Każda rola powinna być wyraźnie określona.

Edward de Bono[1]

Wpływ metody na umiejętności studentów:

  • Potrafi myśleć twórczo, uwzględniając konieczność przejścia na narzucone przez konkretny kapelusz myślenie
  • Współdziała w zespole podczas rozwiązywania problemu
  • Wypowiada się stosując odpowiedni sposób myślenia
  • Zna kolory sześciu kapeluszy odpowiadające określonym sposobom myślenia i stosuje je podczas pracy nad analizowanym zagadnieniem
  • Odgrywa rolę, w którą się wciela
  • Hamuje chęci polegające na wyjściu z myślenia według określonego kapelusza

Edward de Bono opracował metodę sześciu kapeluszy, aby stworzyć możliwość odgrywania roli, co pozwoli pozbyć się mentalności chronienia siebie, a świadomość odgrywania roli, sprawia, że pozwalamy sobie na mówienie rzeczy, których zazwyczaj byłyby niewypowiedziane. Dzięki sześciu kapeluszom, możemy ukierunkować naszą uwagę na określony sposób myślenia, oraz w bardzo prosty i wygodny sposób przechodzić od jednego stanu myślenia do drugiego. Dzięki tej metodzie ustanawiamy reguły i z łatwością uczymy się ich przestrzegania. Sześć kapeluszy różnych kolorów ma pomóc stosować się do określonych reguł[2].

Chciałbym teraz przejść do szczegółowego omówienia poszczególnych kolorów kapeluszy z podaniem przykładowych stwierdzeń, jakie mogłyby paść w trakcie myślenia spod konkretnego z nich.

 

 

Źródło: www.admonkey.pl
Źródło: www.admonkey.pl

Kapelusz biały:

Dzięki myśleniu spod białego kapelusza poznajemy fakty i liczby, odsuwamy interpretacje.  Myślenie zgodnie z zasadami tego kapelusza zmusza nas do rozgraniczenia faktów od ich ekstrapolacji i interpretacji. Unikamy stosowania argumentowania przytaczanych przez nas danych, również nie dokonujemy interpretacji faktów, lecz podajemy suche informacje, bez otoczki interpretacyjnej. Myślenie spod białego kapelusza umożliwia nam stosowanie faktów domniemanych, które powinny zostać odpowiednio zaakcentowane i potwierdzone. Musimy pamiętać o dwustopniowej hierarchii faktów: domniemane i potwierdzone. Nie możemy wyrażać swoich myśli i opinii, ale powinniśmy w ramach faktów przekazać opinie innych osób. Zabrania się przedstawiania faktów, aby poprzeć określony punkt widzenia.

Myślenie spod białego kapelusza pozwala na osiągnięcie dyscypliny i ukierunkowania.  W trakcie przedstawiania sytuacji i faktów staraj się zachować bardziej neutralnie i obiektywnie. Neutralność, którą powinniśmy się wykazać, warunkuje włożony przez nas kapelusz koloru białego.

Przykłady wypowiedzi spod białego kapelusza myślowego[3]:

  • W zeszłym roku odnotowano dwudziestopięcioprocentowy wzrost sprzedaży mięsa z indyka na rynku amerykańskim.
  • W każdym z ostatnich trzech lat liczba kobiet palących cygara wzrastała ponad poziom roku poprzedniego
  • Zdaniem profesora Schmidta pojazd latający napędzany siłą ludzkich mięśni jest niewykonalny
  • Wszyscy eksperci przewidują spadek stóp procentowych jeszcze w tym roku

Kapelusz czerwony:

Myślenie spod czerwonego kapelusza ingeruje we wszystkie kwestie, które związane są z emocjami, odczuciami i nieracjonalnymi aspektami myślenia. Akceptujemy, szanujemy to, co myślimy, czynią to samo osoby słuchające naszych wypowiedzi. Nie tłumaczymy się, gdyż pozwalamy pokazać swoje emocje. Emocje niekontrolowane zaburzają nasz sposób myślenia i negatywnie wpływają na podejmowane decyzje. Kiedy w sposób kontrolowany, myśląc z czerwonym kapeluszem, mówimy o emocjach, intuicji, przeczuciu i odczuciach, pozwalamy wyrazić emocje i w odpowiednim momencie skończyć ich uzewnętrznianie. Poddajemy się emocjom na określoną przez nas chwilę, sami wyznaczamy czas jej trwania. Działając pod wpływem emocji, bez czerwonego kapelusza, nie mamy wpływu na czas trwania i zakończenia wypowiedzi nasyconej emocjami. Należy pamiętać, iż zabrania się usprawiedliwiania emocji, próby argumentowania mogą zostać odebrane, jako fałszywe.

Myśląc spod czerwonego kapelusza moglibyśmy powiedzieć m.in.[4]:

  • Mam przeczucie, że ta działka za kościołem będzie warta fortunę za parę lat.
  • Intuicja podpowiada mi, że ten interes nie wyjdzie. Na pewno skończy się to kosztowną sprawą sądową.
  • Mam odczucie, że kiedy dojdzie do kryzysu, to on znowu sobie nie poradzi.
  • Czuję, że nie jest to właściwa teoria. Jest zbyt złożona i bezładna.
  • W moim odczuciu każdy z nas chce, aby ta umowa nabrała ostatecznego kształtu i została podpisana.

Kapelusz czarny:

Myślenie spod czarnego kapelusza jest negatywne, ale nie emocjonalne. Taki sposób myślenia wymaga od nas podania logicznych i uzasadnionych informacji. Pozwalamy sobie na negatywne myślenia w sposób kontrolowany, ale świadomy. Faktom obiektywnym i pozytywnym, należy udowodnić ich błędność lub niemożność zastosowania w praktyce. Wyrażanie informacji negatywnych powinno odbywać się w sposób obiektywny. Pojawi się zatem pytanie czy najpierw zakładamy kapelusz czarny czy myślimy z kapeluszem żółtym. Prostszym sposobem wydaje się najpierw czarny, aby podważyć fakty. Pomysł, przez to może szybko upaść. Podajemy pomysł, fakty i płynące z niego korzyści. Dopiero potem lepiej działać przez czarny kapelusz.

Formułując wypowiedzi zgodnie z czarnym kapeluszem, powiemy np.[5]:

  • Ponosi nas entuzjazm. Ktoś musi teraz wziąć na siebie rolę adwokata diabła i zauważyć, że cena sprzedaży będzie dla nas o wiele za wysoka.
  • Podane przez ciebie liczby są sprzed czterech lat. Próba jest bardzo mała. Liczby dotyczą tylko południa kraju.
  • Z mojego doświadczenia wynika, że jeśli pracownik otrzymuje premię w postaci pieniężnej, szybko się do niej przyzwyczaja i traktuje ją jako część normalnych zarobków.

Kapelusz żółty:

Patrzymy, że warto coś zrobić w przyszłości, spekulujemy w sposób pozytywny. Aspekt pozytywny nie wynika z zobaczenia zalet, ale jest on zakładany z góry. Należy szukać optymistycznych cech, założeń, gdyż zawsze mimo pierwszego wrażenia, dostrzeżemy pozytywy mogący mieć ogromne znaczenie. Musimy spoglądać na wszystko od logiczno-pozytywnego myślenia do huraoptymizmu. Pozytywne sugestie należy oznaczyć stopniem prawdopodobieństwa: potwierdzony, bardzo-prawdopodobny, prawdopodobny, są spore szanse, istnieje taka możliwość, nikłe szanse lub perspektywa długofalowa. Powinniśmy dążyć do uzasadnienia swojego optymizmu, ale nie za wszelką cenę. Myślenie konstruktywne podlega żółtemu kapeluszowi, niesie ze sobą pozytywną zmianę. Tworzymy propozycje i pozytywnie je uzasadniamy.

Myśląc spod żółtego kapelusza, możemy powiedzieć[6]:

  • Pozytywne jest to, że teraz wiemy, na co go stać. Koniec z niecierpliwością.
  • Jeśli nie będziemy żałować środków na reklamę tego filmu, sukces murowany.
  • Ta szklanka nie jest w połowie pusta, ale w połowie pełna

Kapelusz zielony:

Zielony kapelusz odpowiada za kreatywność. Osoba, która go wkłada, ma na celu świadome szukanie zmian i nowego podejścia do rozważanego problemu. Odnalezienie nowego podejścia wymaga szukania najlepszej alternatywy, a nie zadowalania się pierwszym rozwiązaniem. Założenie zielonego kapelusza często nie wystarczy, aby pojawiły się nowe pomysły. Kreatywność dla jednego jest czymś naturalnym, dla innych wymaga ćwiczeń. Wynika to z typowego schematu działania mózgu, w którym kreatywność nie jest stanem zbyt częstym. Dzięki technikom wspierającym powstawanie nowych pomysłów można pobudzić kreatywność.

Myślenie spod zielonego kapelusza sprawi, że powiemy[7]:

  • Chciałbym zaproponować zwolnienie całego działu
  • Wyobraźmy sobie, że robimy kwadratowe hamburgery
  • Stwórzmy linię produktów sprzedawaną po niskich cenach

Kapelusz niebieski:

Niebieski kapelusz myślowy Ostatnim kapeluszem, który spina pozostałe, jest niebieski kapelusz myślowy. Jego rola to organizacja procesu myślenia i czuwanie nad jego efektywnym przebiegiem. Dokonuje się tego, między innymi, poprzez wybieranie i ustalanie kolejności użycia poszczególnych kapeluszy myślowych. Niebieski kapelusz przekształca bezładną debatę w zorganizowany proces myślowy. Początek jego działania to ustalenie struktury procesu myślenia i sposobu tworzenia obrazu sytuacji, poprzez wszystkie kapelusze. Następnie niebieski kapelusz odpowiada za pilnowanie reguł i zażegnanie sporów, co pozwala na sprawne podążanie ustaloną ścieżką rozważań. W trakcie i na końcu, określa on, w którym punkcie rozważań się znajdujemy i co zostało osiągnięte. Wszystko po to, aby, przy w miarę niewielkim wysiłku, proces myślenia dawał najlepszy możliwy rezultat. Porządkowa rola niebieskiego kapelusza to także:

  • Określenie tematów i problemów poruszanych w procesie myślenia
  • Dyscyplina i żądanie koncentracji na wskazanych kwestiach
  • Formułowanie pytań pomocniczych lub naprowadzających
  • Rejestracja myśli i podjętych decyzji
  • Przegląd sytuacji, synteza informacji i konkluzja

Od wyżej opisanej teorii przejdę teraz do jej realizacji. Praktyka pozwala na jej przeprowadzenie na wiele sposobów, jedną z nich jest dyskusja polegająca na tym, aby w kolejnych 6 fazach wszyscy uczestnicy „zakładali” kapelusz danego koloru, czyli przyjmowali wyznaczony punkt widzenia.

W trakcie wykonywania wyżej określonego modelu realizacji metody należy pamiętać, iż wypowiadają się wszyscy dyskutanci po kolei, a wypowiedzi notuje sekretarz. Nie bierze on udziału czynnego, zatem otrzymuje zadanie notowania ustaleń grupy. Kiedy ustalimy, iż wyczerpane zostały możliwości myślenia spod jednego kapelusza, lub uczestnicy potrzebują zmiany sposobu rozważań, zmieniamy kolor kapelusza. Nad kolejnością wkładania kapeluszy i czasem zmian czuwa osoba, która nosi kapelusz niebieski.

W większości przypadków, należy uczestników zapoznać z metodą przed zajęciami, aby mogli się dobrze przygotować, chociażby zbierając obiektywne dane na potrzeby białego kapelusza. Sześć myślowych kapeluszy można zastosować również, bez wcześniejszego przygotowania grupy, chcąc m.in. rozwiązać narastający konflikt. Oczywiście pojawią sie problemy z myśleniem spod białego kapelusza, trudniej będzie zebrać obiektywne fakty. W tym przypadku dopuszcza się możliwość rezygnacji z tego kapelusza lub modyfikację kolejności ich zakładania.

W celu skutecznego i efektywnego przeprowadzenia realizowanej metody, należy pamiętać o konieczności spełnienia kilku zasad:

  • prowadzący, osoby noszące kapelusz niebieski i sekretarz nie mogą dopuścić do chaotycznej dyskusji, należy unikać również wzrostu napięcia między dyskutantami
  • należy dać każdemu możliwość wypowiedzenia się
  • warto zobligować każdego do wejścia w rolę myśliciela spod konkretnego kapelusza, pozwoli to na poszerzenie horyzontów i głębsze spojrzenie na analizowany problem.

Pesymisty, mimo ogromnych chęci, nie zmusimy do szukania pozytywów za wszelką cenę, i      odwrotnie, entuzjasty nie możemy zobligować do szukania licznych wad. Ważne jest, aby pozwolić wypowiedzieć sie kolejnym osobom, a jemu dać czas na odetchnięcie i przemyślenie analizowanego problemu. Jest duża szansa, że pod wpływem grupy, zwłaszcza jej otwartości na problem, nasz pesymista lub entuzjasta odkryje w sobie pokłady przeciwieństw.

Metoda sześciu myślowych kapeluszy nie jest dedykowana wyłącznie uczniom, korzystać z niej można w trakcie realizacji konwersatoriów ze studentami lub w trakcie spotkań zarządu lub pracowników firmy. Chciałbym teraz przedstawić możliwość jej przeprowadzenia na przedmiocie Prawo archiwalne ze studentami kierunku Archiwistyka i zarządzanie dokumentacją. Dyskusji przeprowadzonej według sześciu myślowych kapeluszy proponuję poddać zagadnienie wprowadzenia zgody na nieodpłatne wykonywanie fotografii materiałów archiwalnych w Archiwach Państwowych.

Podstawą wspomnianej zmiany jest aktualizacja Zarządzenia nr 4 NDAP z dnia 18 maja 2000 r. w sprawie organizacji udostępniania materiałów archiwalnych w archiwach państwowych zmienione Zarządzeniem nr 15 z dnia 22 grudnia 2011 r. zmieniającym zarządzenie w sprawie organizacji udostępniania materiałów archiwalnych w archiwach państwowych[8].

 

Metodę należy studentom wprowadzić z wyprzedzeniem. Powinni wyszukać informacje o ilości udzielanych pozwoleń na samodzielne fotografowanie, ilości udostępnianych jednostek lub osób odwiedzających pracownie naukowe w archiwach państwowych. W trakcie realizacji metody analizie należy poddać wprowadzone zmiany, umożliwiające fotografowanie w archiwach państwowych.

Dyskusja powinna toczyć się pod nadzorem opiekuna, osoby/osób noszących niebieski kapelusz oraz sekretarza. Należy dopuścić do głosu każdego z uczestników. Obowiązkiem sekretarza jest zanotowanie wszystkich wypowiedzi, wśród których moglibyśmy usłyszeć m.in.:

  • Myśląc spod białego kapelusza:

Od 2011 roku spadły dochody AP z tytułu wykonywania kopii o X %.

Liczba osób proszących o możliwość wykonania zdjęć przekroczyła X osób

Pracownicy dyżurujący w pracowniach naukowych poświęcają X razy więcej czasu na nadzór nad użytkownikami

W AP w Toruniu X osób robi dziennie zdjęcia

Z informacji od NDAP wiemy, że w AP w Bydgoszczy nikt nie robił zdjęć

  • Myśląc według założeń czerwonego kapelusza:

To rozwiązanie jest bardzo dobre, ociepla wizerunek archiwów

Mam przeczucie, że liczba użytkowników wykonujących samodzielne zdjęcia będzie rosnąć z roku na rok

Boję się, że niebawem archiwiści nie będą potrzebni, martwi mnie ilość wykonywanych kopii

Czuję, że to ogromne zagrożenie, na wykorzystanie komercyjne archiwaliów

  • Zgodnie z kapeluszem czarnym:

Zwiększająca się liczba użytkowników fotografujących, sprawi, że będą zmniejszać się dochody archiwów

Nowa możliwość, negatywnie wpłynie na przyszłe wizyty użytkowników w archiwach. Mając zdigitalizowane akta nie będą widzieć potrzeby odwiedzin archiwów

Pomysł, jest zły, a archiwalia już są wykorzystywane bezprawnie na użytek niekomercyjny

  • Myśląc spod kapelusza żółtego:

Chcąc uniknąć błędnych decyzji użytkowników, możemy bardziej ich uświadamiać o konsekwencjach prawnych.

Możemy pozwolić użytkownikom robić zdjęcia, ale pod warunkiem przekazywania ich kopii właściwemu archiwum. Skorzysta na tym samo archiwum.

Można przypuszczać, że ocieplenie wizerunku archiwów wpłynie na przekonanie się społeczeństwa i zwiększoną częstotliwość wizyt

Nieprzygotowanie użytkowników do zdjęć, np. brak aparatów, możemy wykorzystać odpłatnie udostępniając nasze.

  • Analizując zgodnie z zasadami kapelusza zielonego:

Warto spróbować wprowadzić platformę wymiany fotografii między użytkownikami, w ten sposób szersze grono będzie miało dostęp do efektów ich pracy

Możemy większość sprzętu do digitalizacji sprzedać lub wydzierżawić

Pracownicy odpowiedzialni za te funkcje zostaną zwolnieni, my zaoszczędzimy na etatach

Możemy też zostawić ich etaty, przenosząc na inne stanowiska, aby przyspieszyć pozostałe prace, np. opracowanie

  • Działając według założeń kapelusza niebieskiego:

Więc podsumujmy, co ustaliliśmy myśląc pod białym kapeluszem

Czego się obawiamy z perspektywy kapelusza czerwonego

Wróćmy do kapelusza zielonego

Powinniśmy zacząć od wyznaczania wspólnych obszarów

Podsumowując, warto zauważyć, iż jest to bardzo uniwersalna metoda, która jest możliwa do realizacji nie tylko w trakcie zajęć szkolnych czy uniwersyteckich, ale również podczas organizacji spotkań w firmie. Wykorzystać ją może zarząd, aby podjąć ważne lub strategiczne decyzje. W wielu przypadkach często wydaje się, że nie można znaleźć dobrego rozwiązania. Wystarczy wykorzystać metodę sześciu myślowych kapeluszy, a rozwiązanie będzie o wiele łatwiejsze do stworzenia. Wiele osób razem pracujących i myślących w ten sam sposób, przyczyni się do stworzenia mapy myślowej, po ukończeniu której, możliwy będzie wybór odpowiedniego rozwiązania analizowanego problemu.

[1] E. de Bono, Sześć myślowych kapeluszy, Gliwice 2008, s. 36-37.

[2] Tamże, s. 46-47.

[3] Przykłady zostały zacytowane za doktorem Edwardem de Bono, patrz. Tenże, Sześć myślowych kapeluszy, s. 52-77.

[4] Tamże, s. 81-106.

[5] Tamże, s. 109-142.

[6] Tamże, s. 146-172.

[7] Tamże, s. 175-215.

[8] Zarządzenie nr 4 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 18 maja 2000 r. w sprawie organizacji udostępniania materiałów archiwalnych w archiwach państwowych zmienione zarządzeniem nr 15 z dnia 22 grudnia 2011 r. zmieniającym zarządzenie w sprawie organizacji udostępniania materiałów archiwalnych w archiwach państwowych (tekst ujednolicony),dostęp WWW dnia 13.03.2015 r., http://www.archiwa.gov.pl/
images/stories/ujednolicony-1.pdf